Gücü yetenin dünya düzeni

Trump, Putin ve Şi’nin ilk defa üçlü bir zirvede buluşacakları haberi ister istemez bütün dünyada “Yeni bir Yalta veya Potsdam mı?” sorusunun sorulmasına yol açtı. Bilindiği üzere İkinci Dünya Savaşı sonlarında önce Yalta’da ve ardından Potsdam’da masaya oturan Amerikan, Rus ve İngiliz liderleri birlikte Avrupa’nın siyasi haritasını belirleyen kararlar almışlardı.

Yalta’nın ve Potsdam’ın asıl anlamı üç ülkenin kendilerini bütün dünyanın siyasi geleceği hakkında karar verme yetkisine sahip görmeleriydi. Dolayısıyla şimdiki yeni zirvenin de başta Avrupa ülkeleri olmak üzere bütün dünyada belli ölçüde endişe doğurması sebepsiz sayılmaz. Üstelik şimdiki masada Avrupa’nın temsilcisi de yok. Aksine hasımları var.

Amerika’da Trump özellikle ikinci defa iş başına geldikten sonra yeni bir dış politika anlayışı da getirdi. Bu anlayış esas olarak uluslararası düzeni bir çeşit mafya düzeni şeklinde yapılandırma hevesini yansıtıyordu.

Bu doğrultuda küresel problemlerin çözümü için eski müttefikleriyle işbirliği yapmak yerine Rusya ve Çin’le masaya oturup pazarlıkla sonuç alma tercihine yöneldi. Uluslararası siyaseti mafyadaki güçlüler düzeninin kurallarına uydurmak istiyordu belki de.

Nitekim geçen yıl açıklanan “Milli Strateji Belgesi” de uluslararası ilişkileri daha ziyade “ekonomik rekabet” anlayışıyla ele alıyordu. Dahası, bu belgede Rusya ve Çin artık önceki strateji belgelerindeki gibi öncelikli hasımlar olarak tanımlanmıyor, ticari rakip rolüne giriyorlardı. Buna karşılık, Batı dünyası dediğimiz antiteyi ABD ile birlikte oluşturan Avrupa ülkelerinden ise müttefikten ziyade “artık istenmeyen misafir akraba” gibi söz ediliyordu belgede.

Avrupa hükümetlerinin anti demokratik uygulamalarla siyasi özgürlükleri zayıflattığı ve muhalefeti baskıladığı iddia ediliyor ve özellikle eski kıtadaki aşırı sağcı hareketlere sahip çıkılıyordu.

Trump aslında ikinci döneminin ilk gününden itibaren bu anlayışı ABD dış politikasına taşımıştı. Önce ülkesinin Ukrayna politikasını tamamen tersine çevirdi. Rus işgaline karşı savaşan Kiev yönetimine ABD en büyük desteği veren ülkeyken, birden bire bu savaşta Rusya’nın yanında yer alıverdi. Zelenski’yi kendisine karşı yeterince saygılı olmamakla itham etti, Kırım’ın ve Donbas bölgesindeki işgal edilen toprakların Ukrayna’ya geri verilemeyeceğini bildirdi.

NATO’nun kurucu üyelerinden Danimarka’ya ait olan Grönland adasının ABD’ye verilmesini istedi. “Grönland’ı güzellikle vermezse Danimarka’nın ekonomisini çökertirim” dedi açık açık. Benzer şekilde, Kanada’nın ABD eyaleti olmasını istedi, bu yolda da birtakım tehditler savurmaktan geri durmadı. Daha sonra AB ülkelerine ve Kanada’ya ağır gümrük vergileri getirdi.

Bu arada Paris İklim Anlaşması’ndan ve Dünya Sağlık Örgütü’nden yeniden çekildi, Uluslararası Ceza Mahkemesi’ne yaptırım uyguladı ve BM fonlarını kesti. Uluslararası Kalkınma Ajansı programlarını sonlandırarak insani yardımları tamamen karşılıklı ticari çıkar modeline dönüştürdü.

Gazze’deki soykırımın en büyük destekçisi oldu. Sonra da “Savaşı bitirip barış getireceğim” diyerek bölgeyi turizm tesisine dönüştürmeyi ve Filistin halkını Ürdün, Mısır gibi ülkelere yerleştirmeyi önerdi.

Bu yılın başlarında ise Venezuela Devlet Başkanı Maduro bir askeri operasyonla kaçırılıp “yargılanmak üzere” ABD’ye götürüldü.

Amerikalıların yaptığı ilk haydutluk değildi bu, daha önce de birçok ülkede askeri darbeler ve benzeri yollarla yönetim değiştirme girişimleri oldu Washington’un... Ancak bu defa önemli bir fark vardı. Trump bu saldırıyı gizli saklı veya bir kılıfa sokarak yapma gereği duymadığı gibi aynı zamanda bütün dünyaya mevcut uluslararası hukukun artık geçerli olmadığını ilan etti.

Bunu da bir meydan okuma diliyle ifade etti. “Ben Amerika’yım, istediğimi yaparım, kimse bana karışamaz” demeye getirerek “Gücü yetenin dünya düzeni”ni resmen açıkladı.

O dönemde şunu yazmıştım: 1648’de Avrupa’daki 30 Yıl Savaşları’nı sona erdiren Vestfalya Barışı önce Avrupa kıtasında, bilahare bütün dünyada kabul görecek bir uluslararası düzen getirmişti. Kutsal Roma Germen İmparatorluğu’nun ve Vatikan’ın devletler üzerindeki otoritesini sona erdiren bu düzen, devletlerin münhasır egemenliği, sınırların dokunulmazlığı ve birbirinin iç işlerine karışmama prensiplerine dayanıyordu.

Vestfalya düzeni başlangıçta yalnızca Avrupa ülkelerinin birbirleriyle ilişkilerini kapsayan bir çerçeveydi ama 20. yüzyılın iki büyük savaşının ardından uluslararası ilişkilerin temeli olarak benimsendi. Milletler Cemiyeti ve Birleşmiş Milletler teşkilatı Vestfalya normları esas alınarak oluşturuldu.

Aradan geçen zamanda güç kullanarak bu ilkelerin ihlal edildiğini defalarca gördük. ABD’nin özellikle Güney Amerika’da gerçekleştirdiği müdahaleler veya yakın zamanda Rusya’nın Kırım yarımadasını işgal ve ilhak etmesi gibi.

Ancak bugün Trump tarafından bir doktrin olarak ortaya konulan yaklaşım uluslararası ilişkilerde Vestfalya normlarının artık tanınmayacağını ve “güç siyaseti”nin yeniden esas olacağının resmen ilanı demek. Yani bir anlamda uluslararası mafya düzeninin…

İşte bu çerçevede dünyanın üç otokratının mahallenin üç kabadayısı gibi uluslararası anlaşmazlık konularını kendi çıkarları doğrultusunda pazarlık masasına yatıracaklarına dair endişeler boş kuruntu sayılmaz.

Çünkü burada endişe konusu, üç büyük devletin masaya oturmaları değil, dünyanın geri kalanının geleceği hakkında kendi başlarına karar almalarıdır.

YORUMLAR
YORUM YAZ
İÇERİK VE ONAY KURALLARI: KARAR Gazetesi yorum sütunları ifade hürriyetinin kullanımı için vardır. Sayfalarımız, temel insan haklarına, hukuka, inanca ve farklı fikirlere saygı temelinde ve demokratik değerler çerçevesinde yazılan yorumlara açıktır. Yorumların içerik ve imla kalitesi gazete kadar okurların da sorumluluğundadır. Hakaret, küfür, rencide edici cümleler veya imalar, imla kuralları ile yazılmamış, Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar içeriğine bakılmaksızın onaylanmamaktadır. Özensizce belirlenmiş kullanıcı adlarıyla gönderilen veya haber ve yazının bağlamının dışında yazılan yorumlar da içeriğine bakılmaksızın onaylanmamaktadır.