Kültür sanat dünyamızın kanayan yarası olan telif hakları mevzusunu, bu alana duyarlı bir editör olarak yıllardır yakın markajımda tutuyorum. Telif Hakları Derneği’nin bu anlamda hayata geçirdiği nitelikli sempozyum serilerini her yıl büyük bir umutla takip ederim. Güzel sanatlar alanında ise Türkiye’nin en köklü ve alanındaki tek meslek birliği olan GESAM, Prof. Dr. İsa Eliri’nin başkanlığa gelmesiyle birlikte nihayet kabuğunu kırarak umut vadeden, dinamik bir vizyon dönemine girdi. Dijitalleşmenin, metaverse çağının ve yapay zekanın sanatsal üretimi ve hak ihlallerini bambaşka bir boyuta taşıdığı günümüzde, kültür endüstrisinin bu adımları çok yakından izlemesi gerekiyor. Ancak ne acıdır ki, GESAM’ın önceki gün düzenlediği bu tarihi etkinlikte de gözlerim salonda yine asıl hak sahiplerini, yani sanatçıları aradı ama bulamadı. Kendi meslek birliklerinin, kendileri için adalet aradığı bu zorlu mücadelede salonları boş bırakan, haklarını savunmaktan geri duran sanatçıların yarın bir gün haksızlığa uğradıklarında isyan etmeye ne kadar hakları kalır, takdirini kamuoyunda elbetti.
Fakat bu yalnızlığa rağmen, 26 Haziran Cuma günü MSGSÜ Fındıklı Yerleşkesi Sedad Hakkı Eldem Oditoryumu’nda gerçekleştirilen ‘Büyük Buluşma İstanbul’ zirvesi, sanat tarihimize geçecek bir kararlılığa sahne oldu. Sunumunu Prof. Dr. Nermin Özcan Özer’in üstlendiği program, 22 Haziran’da vefat eden Türk heykel sanatının çınarı ve GESAM’ın kurucularından Burhan Alkar hocanın saygıyla anılmasıyla başladı. Ev sahibi MSGSÜ Rektör Yardımcısı Prof. Dr. Yasemin Nur Erkalın, 144 yıllık bir kurum olarak telif haklarının bu tarihi çatıda konuşulmasının önemini vurgularken, kendisine GESAM Başkanı Prof. Dr. İsa Eliri tarafından teşekkür plaketi takdim edildi.
GELECEĞE İZ BIRAKAN TARİHİ ATILIM
Kürsüye çıkan GESAM Başkanı Prof. Dr. İsa Eliri, salonu selamlayarak başladığı konuşmasında, Türk sanatının temellerinin atıldığı bu müstesna mekanda bulunmaktan gurur duyduklarını belirtti. Toplantı zincirlerini özellikle fikri ve sınai haklar mahkemelerinin olduğu büyük metropollerde kurguladıklarını aktaran Eliri, ‘İlkini Ankara Devlet Resim ve Heykel Müzesi Türk Ocağı Salonu’nda, ikincisini İzmir Sanat Fabrikası’nda yaptık. Üçüncü durak olan İstanbul ise Misak-ı Milli ve Meclis-i Mebusan kararlarının alındığı, cumhuriyetin başlangıcını tescilleyen tarihi bir bina. Bu atmosferde geleceğe iz bırakacak bir zirveyi gerçekleştirmek bizim için şereftir’ dedi. Sanatın dijitalleşme ve yapay zeka ile iki büyük kırılma yaşadığını hatırlatan Eliri, ‘Sanatçılar bir ülkenin yalnız üretim yapan bireyleri değil; kültür hafızası, kimliği ve geleceğe bırakacağı mirasıdır. Bugün Ankara’da atölyesinden naaşı kaldırılan kurucumuz Burhan Alkar hocamıza rahmet diliyorum; gökkubbemizden bir yıldız daha kaydı. Bu ülkede bir şeyler yapmak, teknik, etik ve ahlak mücadelesi vermek çok zordur’ diyerek büyük ustayı saygıyla andı.
Konuşmasının devamında GESAM’ın reform niteliğindeki büyük projesini ilan eden Eliri, ‘Kayıt altına alınmayan eser korunamaz, takip edilmeyen hak savunulamaz’ diyerek telif dünyasında çığır açacak blockchain tabanlı ‘Dijital Rozetleme’ projesini duyurdu. Altı aylık yoğun bir hazırlık sürecinin ardından hayata geçirilen bu teknoloji destekli telif koruma altyapısı; sanat eserlerinin üretim tarihini, sahibini, sergilenme geçmişini ve satış bilgilerini zaman sıralı ve değiştirilemez bloklar halinde şifreleyerek kayıt altına alacak. Sanat piyasasında şeffaf ve güvenilir bir dolaşım sağlayacak olan proje; sahtecilik iddialarında dijital iz sürmeyi kolaylaştırırken, eserlerin uluslararası eko sistemlerde hak ettiği niteliği kazanmasına ve lisanslama paketlerinin yasal bir zeminde takip edilmesine imkan tanıyacak.
BEDRİ RAHMİ ESERİNİ İKİYE BÖLÜP, PİNPON MASASI YAPMIŞLAR
Zirvenin ‘Güzel Sanat Eserlerinde Lisanslama’ başlıklı ilk oturumunda konuşan Bakırköy 1. Fikri ve Sınai Haklar Ceza Mahkemesi Hakimi Fatma Sonan Dolunay, kültür endüstrisinin hızına hukukun yetişmekte zorlandığını belirterek, “Korsan benim gözümde hırsızlıkla eşdeğerdir. Fikri çalmakla eşyayı çalmak aynı şeydir” tespitiyle toplu hak yönetiminin önemini vurguladı. Ardından söz alan usta sanatçı Prof. Dr. Aydın Ayan, yasa ve uygulama arasındaki uçurumu kendi tanıklıklarıyla anlatırken salonda buz kesti. Ayan, 1974 yılında Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun zincir bir otelde bulunan devasa bir İstanbul panosunun dekorasyon değişikliği gerekçesiyle kaldırıldığını belirterek, “Gidip gördük ki koca sanat eseri ortadan kesilmiş, otelde pinpon masası yapılmış! Hoca kahrından öldü, o kesilen pano yıllar sonra müzayedede 1 milyon 850 bin liraya satıldı” dedi. Uluslararası Plastik Sanatçılar Derneği (UPSD) Başkanı Denizhan Özer ise “1500 üyemize haber verdik, salonda 50 kişi yok. Sanatçılar kendi sorunlarıyla ilgilenmiyor. Adalete inanç sarsılmış durumda, faturasız satışlar teşvik ediliyor” diyerek sanat camiasına sitem etti.
KORSAN TÜKETİCİSİ DE CEZALANDIRILMALI
Zirvenin ‘Güzel Sanat Eserlerinde Lisanslama’ başlıklı ilk oturumunda konuşan Bakırköy 1. Fikri ve Sınai Haklar Ceza Mahkemesi Hakimi Fatma Sonan Dolunay, kültür endüstrisinin hızına hukukun yetişmekte zorlandığını belirterek, “Korsan benim gözümde hırsızlıkla eşdeğerdir. Fikri çalmakla eşyayı çalmak aynı şeydir” tespitiyle toplu hak yönetiminin önemini vurguladı. Ardından söz alan usta sanatçı Prof. Dr. Aydın Ayan, yasa ve uygulama arasındaki uçurumu kendi tanıklıklarıyla anlatırken salonda buz kesti. Ayan, 1974 yılında Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun zincir bir otelde bulunan devasa bir İstanbul panosunun dekorasyon değişikliği gerekçesiyle kaldırıldığını belirterek, “Gidip gördük ki koca sanat eseri ortadan kesilmiş, otelde pinpon masası yapılmış! Hoca kahrından öldü, o kesilen pano yıllar sonra müzayedede 1 milyon 850 bin liraya satıldı” dedi. Uluslararası Plastik Sanatçılar Derneği (UPSD) Başkanı Denizhan Özer ise “1500 üyemize haber verdik, salonda 50 kişi yok. Sanatçılar kendi sorunlarıyla ilgilenmiyor. Adalete inanç sarsılmış durumda, faturasız satışlar teşvik ediliyor” diyerek sanat camiasına sitem etti.
PROF. DR. İSA ELİRİ: BU PROJE TÜRKİYE'Yİ ULUSLARARASI OTORİTE YAPACAK
Zirvenin ardından GESAM Başkanı Prof. Dr. İsa Eliri ile buluşmada ilk kez açıklanan ‘Dijital Rozetleme’ projesinin perde arkasını ve teknik detaylarını konuştuk. Türkiye’nin en önemli yazılım şirketlerinden biriyle yüzde 95’ini tamamladıkları projeyi Bakanlığa sunduklarını ve onay beklediklerini belirten Eliri, “Bu hamle Türkiye’yi uluslararası arenada telif otoritesi yapabilecek güçte. Coğrafi konumumuz gereği Türk resmi dünyada hak ettiği karşılığı bulamıyor, bu projeyle güven problemini aşacağız” dedi.
Sistemin şifrelerinin kırılmasının imkansız olduğunu söyleyen Eliri, şu çarpıcı ayrıntıları paylaştı: “Her teknoloji kendini güncelliyor, hızlı olmak zorundayız. Türkiye’de sanatçılar haklarını bilmiyor, kopyacılık yarışmalarda ödül alıyor. Proje kapsamındaki ‘görsel eşleştirme’ altyapısıyla kopya ve çalıntı eserleri ayıracağız. En kötü hukuk kanunsuzluktan iyidir; yeniden satış hakkındaki 30 yıllık kaybımızı telafi edeceğiz. Eser daha ıslakken satılıyor; galeriler kazanırken üreten sanatçı pay alamıyor. Kültür ekonomisine darbe vuran korsanla mücadele, milli mücadele gibidir. Türkiye’yi telif listelerinde üst sıralara çıkaracak bu milli projeye tüm sanatçılarımızı davet ediyorum.”
