Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulu, 4 Eylül 2026 tarihinde New York kentinde gerçekleştirdiği tarihi oturumda, yüzyıllardır küresel eğitim ve diplomasi zemininde kullanılan harita standartlarını değiştiren önemli bir karara imza attı.
Togo hükümetinin öncülüğünde hazırlanan ve Afrika Birliği tarafından tam destek alan 'Haritayı Düzelt' (Correct the Map) başlıklı karar tasarısı, Genel Kurul salonunda yapılan oylamada 164 ülkenin kabul oyunu aldı.
Oylamada 6 ülke çekimser kalırken sadece 1 ülke karşı oy kullandı.
Alınan karar, 1569 yılında Flaman haritacı Gerardus Mercator tarafından denizcilik amacıyla üretilen dünya projeksiyonunun asırlardır süren hakimiyetine doğrudan son verdi.
AFRİKA KITASI, GRÖNLAND ADASINDAN 14 KAT BÜYÜK
Yüzyıllardır derslik duvarlarını süsleyen klasik haritada Grönland ile devasa Afrika kıtası neredeyse aynı büyüklükte resmediliyor.
Oysa gezegen üzerindeki gerçek yüzölçümü hesaplamalarına göre Afrika, Grönland adasından yaklaşık 14 kat daha geniş bir coğrafyayı kapsıyor.
Oylama öncesinde BM genel kurul kürsüsünden üye ülkelere seslenen Togo Dışişleri Bakanı Robert Dussey, "Adil bir harita dünyanın coğrafyasını değiştirmez; dünyayı görme biçimimizi değiştirir" sözleriyle meselenin teknik bir çizimden öte derin bir kültürel ve algısal adalet konusu olduğunu söyledi.
TASARIYA KARŞI ÇIKAN TEK ÜLKE ABD
Dünya genelinde geniş bir uzlaşmayla geçen tasarı karşısında uluslararası camia neredeyse tek yürek oldu.
Afrika kıtasının hakiki boyutlarını geri kazanmasını hedefleyen düzenlemeye tek ret oyu Amerika Birleşik Devletleri (ABD) tarafından geldi.
Karara tek başına karşı çıkan ABD heyeti, bu adımın bilimsel ve coğrafi bir zorunluluk taşımadığını, kararın arkasında ideolojik gerekçeler yattığını öne sürdü.
6 ülkenin çekimser oy kullandığı oturumun ardından Fransa yönetimi ise dikkat çeken bir adım atarak resmi kullanımda Mercator çiziminden vazgeçeceğini, Eckert IV ile eşit alanlı harita projeksiyonlarına geçiş yapacağını kamuoyuna açıkladı.
YENİ KÜRESEL STANDART: EQUAL EARTH PROJEKSİYONU
Birleşmiş Milletler'in tavsiye ettiği yeni model, 2018 yılında bilim insanları tarafından geliştirilen ve hakemli bir bilimsel dergide yayımlanan Equal Earth harita projeksiyonu oldu.
Karar dünya çapında bağlayıcı bir yasaklama hükmü taşımıyor; böylece açık denizlerde ve gökyüzünde seyreden gemi ile uçaklar yön bulma kolaylığı sağlayan Mercator haritasını kullanmayı sürdürüyor.
Ancak eğitim sistemlerinde, kitle iletişim araçlarında ve devlet kurumlarında kıtaların birbirine göre kapladığı gerçek yüzölçümü oranlarını birebir koruyan Equal Earth modelinin hızla yerleşik hale gelmesi tavsiye ediliyor.
GEMİLERİN YÖN KAYGISI KUTUPLARI HARİTADA BÜYÜTTÜ
Gezegenin tamamında tartışma yaratan eski harita modeli, 16. yüzyıl coğrafi keşifler çağında denizcilerin hayatta kalma çabasıyla tasarlandı.
Küre formundaki yerküreyi düz bir kağıt zeminine aktarırken yüzölçümü, biçim, rota ve mesafeyi aynı anda korumak matematiksel açıdan mümkün olmuyordu.
Küresel Konumlama Sistemi (GPS) ve uyduların bulunmadığı o dönemde pusula ile açık denizleri aşan gemiciler için sabit açıyla rota takip etmek hayati önem arz ediyordu.
Haritacı Gerardus Mercator, denizcilerin rota şaşmaması için aslında kutuplarda kesişen boylam çizgilerini harita kağıdında birbirine paralel uzattı.
Bu teknik hamle seyrüsefer yönlerini kurtarırken kutup enlemlerindeki kara kütlelerinin devasa boyutlara ulaşmasına zemin hazırladı.
GÜNEY YARIMKÜREYİ KÜÇÜK GÖSTEREN BATI MERKEZLİ YAKLAŞIM
Yalnızca deniz navigasyonu için kurgulanan bir harita projeksiyonu, zaman içinde tarih, coğrafya ve sosyal bilimler dersliklerinin yegane kaynağına dönüştü.
Meridyen ve paralellerin öğretildiği sınıflarda kullanılan bu çizim, zihinlerde Avrupa ve Kuzey Amerika coğrafyasını devasa bir büyüklüğe eriştirdi.
Buna karşılık sömürgeleştirilen Güney Yarımküre toprakları harita üzerinde olduğundan çok daha önemsiz ve ufak kaldı.
Britanya İmparatorluğu haritada küçük bir ada halinde seçilemezken Kanada ise orantısız büyüklüğüyle dikkat çekiyordu.
Kartografya uzmanları, bu çizimin ders kitaplarında yüzyıllarca kalmasını Batı merkezli dünya algısının sürdürülmesi çabasıyla açıklıyor.
BİRLEŞMİŞ MİLLETLER AMBLEMİ BİLE MERCATOR KULLANMIYOR
Akademik camianın ve sivil toplumun yıllardır süren itirazları sonunda diplomatik bir başarıya dönüştü.
Nitekim Birleşmiş Milletler kendi kurumsal ambleminde dahi kutup merkezli bambaşka bir izdüşüm tercih ediyor ve Mercator modeline itibar etmiyor.
Afrika Birliği ile sivil inisiyatiflerin başlattığı 'Haritayı Düzelt' kampanyası, dünya kamuoyunun hafızasına yerleşen bu görsel yanılgıyı kırmayı başardı.
ABD'nin karşı duruşuna rağmen alınan tarihi karar, dünya coğrafyasında asırlardır süregelen görsel sömürgecilik algısının kırılması yolunda sembolik bir zafer niteliği kazandı.
EQUAL EARTH MODELİ YÜZÖLÇÜMÜNÜ KORURKEN ŞEKLİ ESNETİYOR
Peki, Birleşmiş Milletler'in küresel ölçekte yaygınlaşmasını istediği Equal Earth haritası tamamen kusursuz mu kabul ediliyor?
Küre yüzeyinin düzleme aktarılmasında matematiksel bir taviz vermek kaçınılmaz görünüyor.
Equal Earth tasarımı kıtaların gerçek yüzölçümü oranlarını eksiksiz şekilde koruyor; Afrika ile Grönland arasındaki 14 katlık hakiki uçurumu göze hoş gelen dengeli bir estetikle yansıtıyor.
Fakat bunu yaparken kıtaların geometrik dış sınırları kenar bölgelerde ve yüksek enlemlerde bir miktar gerilip sıkışıyor.
Üstelik harita üzerinde düz bir çizgi pusula açısına denk gelmediği için bu model açık deniz seyrüseferinde kullanılamıyor.
DERS KİTAPLARINDA ADİL COĞRAFYA DÖNEMİ
Kıtalar arasındaki mesafeleri tam doğrulukla vermese de Equal Earth projeksiyonu, beşeri bilimler ve siyaset bilimi için dünya üzerindeki en adil görsel anlatımı sunuyor.
Afrika kıtası, harita kağıdında gerçek alanına kavuşurken küresel kamuoyundaki büyüklük yanılsaması ortadan kalkıyor.
