Çin’in Yalta’sı, parçalı dünya

Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’in, ABD Başkanı Donald Trump ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile fotoğraf verdiği Shenzhen zirvesi doğal olarak İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki Yalta Konferansı’nı hatırlattı. Dünya yeni bir düzenin eşiğindeydi ve son savaşın galipleri İngiliz İmparatorluğu’nun son temsilcisi Winston Churchill, yükselen yeni imparatorluk ABD adına Franklin Roosevelt ve yeni komünist çar Joseph Stalin dünyayı bölüşmek için toplandı.

Zirve önceki fotoğrafta olmayan Çin’in ev sahipliğinde yapıldı. Eksik olan ise demokratik Avrupa’ydı. Doğrudan söylemek gerekirse Shenzhen yeni Yalta olmanın çok ama çok uzağında. Ortada ne bir dünya savaşının galipleri ne o galiplerin sözünü dinleyecek bir dünya ne de masadakilerin sözlerini dünyaya dinletebilecekleri güçleri var.

Verilen fotoğrafların bir kazananı varsa o da küresel sistemin nimetlerinden yararlanıp sorumluluklarını elinin tersiyle iten Çin. İçeriğin değilse de sembolizmin arşa çıktığı bir zirve oldu. En azından tarihte ilk kez ABD, Çin ve Rusya aynı masa etrafında dünyayı konuştu. Trump’ı uçağının kapısında karşılayan Xi, Putin’den benzer bir jesti esirgedi. Kendisini tarihsel olarak ‘Merkez Ülke’ tahayyülüyle tanımlayan Çin’in Trump’a gösterdiği bu ayrıcalığı küçümsememek gerek. Hele de ara seçimlerden ağır mağlubiyetle çıkmış, yardımcısı kendisine bayrak açmış, İran’la içinden nasıl çıkacağını bilemediği bir savaşta olan Trump’ın böylesi bir iltifata ihtiyacı vardı. Karşılığında Amerika’da popüler olmayan iki otoriter liderle aynı kareye girmeyi tercih etti.

Yalta’da ev sahibi Stalin’di ama ortada oturan yeni düzenin mimarı Roosevelt’ti. Shenzhen’de ev sahibi Xi idi fakat bu sefer Trump kenarda kaldı. Bu sefer konukların kendisinden taviz koparmak istediği güç ortada yer aldı.

Rusya’da devlet televizyonu zirveyi Putin’in izolasyonu kırması ve Rus diplomasisinin zaferi olarak sunmayı tercih etti. Rusya’da çok da kalmayan muhalif seslere göre ise zirve içi boş ve şovdan ibaretti. Nitekim Putin Çin’e vardığında Ukrayna’nın uzun menzilli dronları Rus rafinelerini vurmaya devam ediyordu. Putin’in Kırım’daki meşhur Kerç köprüsü de saldırılarından nasibini aldı. Ölen Rus askeri gücünün son telaffuz edilen rakamı ise yarım milyon.

Yalta Konferansı, tam sekiz gün sürdü. Liderler defalarca bir araya geldi. Dışişleri Bakanları, askerler, geniş heyetler saatlerce müzakereler yürüttü. Sonuçta da sayfalarca uzunluğunda yeni dünya sisteminin parametreleri imzalandı. İşler tümüyle orada planlandığı gibi gitmedi ama çıkan sonuç belirleyiciydi. Shenzhen’de üçlü zirve 1,5 saatti. Bu yazıyı bitirmek bile daha uzun sürdü. Ukrayna, İran, Orta Doğu gibi en temel başlıkların olmadığı sonuç metni ise sadece 4 maddeydi.

Dünya artık üç liderin buluşup düzen kuracağı bir zeminin çok uzağında. Brezilya’da ABD’nin parasal ve siyasi desteğini esirgemediği Bolsonaro ailesi bir sosyaliste kaybetti. Orta Doğu’da Türkiye-Suudi Arabistan-Pakistan hem güvenlik boşluğunu doldurmak hem de İsrail’in başını çektiği İbrahim Anlaşmaları düzenine alternatif olmak için Mekke İttifakı’nı kurdu. Afrika küresel sisteme sadece maruz kalan değil sistemin eşit aktörü olmak için çabalıyor. Afrika Birliği finanstan güvenliğe özerk yapılar inşa etme derdinde.

Shenzhen’de odadaki fil bile olamayan İngiltere daha dün AB ile Brexit Reset mutabakatına vardı. AB, 10 yıl önce ayrılma kararı alan İngiltere’yle şimdi “mümkün olan en yakın ilişkileri kurmak” istediğini ilan etti. Londra da Brüksel de uluslararası sistem bunalımında ayağının altındaki halının kaydığının farkında. Üstelik mevcut sistemsizlikte en büyük kaybı yaşaması muhtemel aktör de kendileri.

Avrupa ekonomik dinamizmi ve siyasal bütünlüğü güçlü iken küresel oyuncu olacak siyasi iradeden yoksundu. Şimdi ise Trump ve Putin yüzünden güçbela dirilen siyasi iradesini destekleyecek siyasi birliğe ve ekonomik güce sahip değil. Aşırı sağın yükselişi, ekonomik durgunluk kıtayı zorluyor.

Shenzhen’deki dağınıklık belki de dünya için daha iyi. Eğer üç ülke nasıl bir sistem istedikleri konusunda ortak anlayışa sahip olsalardı Türkiye başta olmak üzere diğer ülkeler için büyük güçler arasında sıkışacakları bir dönem başlayabilirdi. Ankara da diğer başkentler de aradaki boşlukları yönetme marjına hala sahip. En azından şimdilik.

Zaten en iyisi yeni Yalta’ların olmadığı, bir elin parmağını geçmeyen ülkelerin nizam-ı âlem dayatmadığı, çoğulcu ve kural temelli bir yapının insanlara asgari güvenlik temin edebildiği bir sistem kurulabilmesi. Zor, ama iyiyi ummaktan kime zarar?

YORUMLAR
YORUM YAZ
İÇERİK VE ONAY KURALLARI: KARAR Gazetesi yorum sütunları ifade hürriyetinin kullanımı için vardır. Sayfalarımız, temel insan haklarına, hukuka, inanca ve farklı fikirlere saygı temelinde ve demokratik değerler çerçevesinde yazılan yorumlara açıktır. Yorumların içerik ve imla kalitesi gazete kadar okurların da sorumluluğundadır. Hakaret, küfür, rencide edici cümleler veya imalar, imla kuralları ile yazılmamış, Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar içeriğine bakılmaksızın onaylanmamaktadır. Özensizce belirlenmiş kullanıcı adlarıyla gönderilen veya haber ve yazının bağlamının dışında yazılan yorumlar da içeriğine bakılmaksızın onaylanmamaktadır.