Edebiyatın giremediği okul
Çocuklarımız maalesef edebiyattan habersiz büyüyor. Aslında bir şeyler okuyorlar ama çoğunluğu adeta tarzanca seviyesinde yazılmış, sabun köpüğü misali, geçici bir zevke hitap eden, tüketildiği anda unutulmaya mahkûm kitaplar.
Bizim neslin zevkle okuduğu eserlerden ise onlar hiçbir tat alamıyor. Belki de onlar haklı, biz biraz geri kaldık. Her dönemin popüler edebiyatı olabilir; bunda bir sorun yok. Asıl mesele, popüler olanın zamanla nitelikli edebiyatın yerini alması ve derinlikli okuma kültürünün kaybolması.
Byung-Chul Han, dijital toplumun temel sorunlarından birini hız ve enformasyon fazlalığı üzerinden açıklıyor. Sürekli bilgiye maruz kalan modern insanın düşünmek, anlamlandırmak ve derinleşmek için giderek daha az zaman bulduğuna dikkat çekiyor. Bilgiye ulaşmak kolay ama onu sindirmek, üzerinde düşünmek ve anlamlı bir bütünün parçası hâline getirmek zor.
Edebiyat açısından bu oldukça önemli. Çünkü edebiyat yalnızca bilgi aktaran bir araç değildir; okurdan zaman, dikkat ve sabır ister. Bir romanın karakterlerini tanımak, çelişkilerini anlamak ve yazarın kurduğu dünyaya girmek için metinle uzun süreli bir ilişki kurmak gerekir.
Okumak, insan beyninde kendiliğinden bulunan bir yetenek değil; eğitim ve deneyim yoluyla gelişen karmaşık bir beceri. Dolayısıyla mesele sadece çocuklarımızın kitap okuyup okumaması değil, nasıl okuduklarıdır. Bir metni hızla tüketmekle üzerinde düşünerek okumak aynı şey değildir. Gençlerin ezici çoğunluğu hemen her şeyin kendilerine hap şeklinde, basit formüllerle verilmesini istiyor.
Bu anlayışın en büyük darbeyi vurduğu alanlardan biri önemli edebî eserler. Piyasa, telif hakkı ortadan kalkmış eserlerin onlarca farklı baskısıyla dolu. İşini saygıyla yapan yayınevleri ve editörler de var. Ancak piyasanın beklentileri uğruna bu eserler korkunç bir katliama uğruyor. Ömer Seyfettin’in, Refik Halit Karay’ın bile sadeleştirilip özetlendiği, birkaç yüz kelimeye sıkıştırıldığı bir çağda yaşıyoruz.
İnsan düşünmeden edemiyor: “Yahu, biz ne yapıyoruz?”
Elbette sadeleştirme ve uyarlamanın bütünüyle karşısında değilim. Çocukların yaşlarına ve dil seviyelerine uygun metinlerle tanışması anlamlı olabilir. Fakat uyarlama, asıl eserin yerine geçmeye başladığında sorun ortaya çıkar. Okura eserin kapısını açmak başka, o kapının ardındaki dünyayı ortadan kaldırmak başkadır.
Örneğin Victor Hugo’nun Sefiller’inin envaiçeşit baskısı var. Bir arkadaşım, üniversitede okuyan kardeşine sinirlenip “Biraz kitap oku. İşe de Sefiller’den başla.” diye çıkışmış. Kardeşi iki gün sonra “Okudum.” diye karşısına dikilince “Ne ara okudun koca kitabı?” diye sormuş. Aldığı cevap:
“Abi, kitap zaten 80-90 sayfaydı!”
Düşünsenize, tuğla ağırlığındaki Sefiller’in hâlini... Bir kitap 80-90 sayfada Sefiller’in nesini bize sunabilir ki? Hikâyenin ana hatlarını mı, Jean Valjean’ın yaşadıklarını mı? Peki ya Hugo’nun adalet, vicdan, yoksulluk, merhamet ve toplumsal eşitsizlik üzerine kurduğu büyük düşünsel dünyayı? Ruhunu? Hiç sanmam!
Yuval Noah Harari, Sapiens’te insanın ortak hikâyeler ve kolektif anlatılar etrafında örgütlenebilme kabiliyetine dikkat çekiyor. Öyleyse çocuklarımızın kendi edebiyatından, hikâyelerinden ve kahramanlarından habersiz yetişmesi basit bir kültür eksikliği olarak görülebilir mi?
Dede Korkut’u bilmeyen, Deli Dumrul’un ölüm karşısındaki isyanını tanımayan, Tepegöz hikâyesini hiç okumamış bir çocuğun kültürel hafızasında önemli bir boşluk oluşmuyor mu?
Edebiyat derslerinde ne öğretilir?
Nasıl oluyorsa öğrencilerimize ne eski edebiyatımızı ne de yeni edebiyatımızı gerektiği gibi öğretebiliyoruz. Şiir hak getire! Şiiri geçtim, kulaklarına doğru düzgün tek bir türkü bile değmeden büyüyen çocuklarımız var.
Oysa edebiyat eğitimi, yazarların doğum ve ölüm tarihlerini, eser isimlerini ve edebî akımları ezberletmekten ibaret olmamalı. Çocuk bir metnin nasıl kurulduğunu, bir kelimenin neden seçildiğini, bir karakterin neden öyle davrandığını anlamalı. Pedagogların da vurguladığı gibi edebiyat, insanın başkasının dünyasını tahayyül etmesine imkân verir. Bu, birbirini dinlemekte zorlanan toplumlarımız için küçümsenmeyecek bir kazanımdır.
Her şeyde Batı’yı örnek alırken neden edebiyat derslerinde Batı’nın bazı eğitim geleneklerinden yararlanmayız, hep merak etmişimdir. İngiltere’de Shakespeare’in edebiyat eğitimindeki yerinden söz ederken kendi edebiyatımızın büyük isimlerine neden aynı ciddiyetle yaklaşmayız?
Bir yıl boyunca çocuklarımız Ömer Seyfettin, Reşat Nuri Güntekin, Refik Halit Karay, Falih Rıfkı Atay gibi Türkçenin ve Türk edebiyatının önemli isimlerinin eserlerinden uzun bölümler okusalar; hem metin tahlili yapsalar hem de dil bilgisi kurallarıyla birlikte Türkçenin inceliklerine vakıf olsalar.
Mesela bir yılımızı sadece Dede Korkut hikâyelerine hasretsek ve o güzel dili çocuklarımıza kazandırabilsek, olmaz mıydı? Deli Dumrul’u, Tepegöz’ü, Boğaç Han’ı bilmeden büyüyen bir nesil yetiştiriyoruz, farkında mısınız?
Sonra da her entelektüel sohbette “Efendim, İngiliz çocukları Shakespeare’i öğrenmeden liseden mezun olamazlar!” diye ahkâm kesiyoruz. Peki, bizim çocuklarımız hangi büyük edebiyatçılarımızı tanıyarak mezun oluyor?
Aslında mesele biraz da kendimizle barışık olmamamız.
Hatırlayanlar bilir, yıllarca edebiyat müfredatımızda ne Nâzım Hikmet’e ne de Necip Fazıl’a gerektiği ölçüde yer vardı.
Hangi ismi koyarsak koyalım mutlaka itiraz edecek birileri çıkacaktır. Bunu bildiğimiz için de ne şiş yansın ne kebap diyerek işi yokuşa sürdük. Oysa ikisini de okutmak, bütün fikirlerini benimsetmek değil; öğrenciye farklı dünyaları tanıma, karşılaştırma ve değerlendirme imkânı sunmaktır.
Bize göre önemli şeyler o kadar çok ki hem hiçbirini öğretemiyoruz hem de her şeyi öğretmek istiyoruz. Her şeyi öğretmeye çalışırken hiçbir şeyi gerektiği kadar derinlemesine öğretemiyoruz. Bazen daha az sayıda metin üzerinde uzun süre çalışmak, onlarca eserin üzerinden üstünkörü geçmekten çok daha değerlidir. Çünkü eğitim, müfredatta kaç başlık bulunduğuyla değil, öğrencinin zihninde ne kadar kalıcı bir düşünce dünyası oluşturabildiğiyle ölçülmelidir.
Son olarak...
Aslında çok da üzülmemek lazım. Sosyal medyada gördüğüm bir karikatürde şu yazıyordu:
“Modern yazı için insanlık binlerce yıl uğraştı, şimdi tekrar resim yazısına dönüyoruz.”
Düşündüm de haksız sayılmaz.
İnsanlık yazıyı düşüncelerini kaydetmek ve ortak hafızasını gelecek kuşaklara aktarmak için geliştirdi. Bugün ise bazen birkaç kelime yazmaya bile üşeniyor, düşüncelerimizi birkaç işaretle anlatıyoruz. Eşe dosta gönderdiğimiz “:)” veya benzeri işaretler, kimi zaman koca bir cümlenin yerini alıyor.
Elbette bunda da bir sorun yok. Teknoloji gelişiyor, iletişim biçimleri değişiyor. Mesele yeni iletişim biçimlerinin ortaya çıkması değil, eski biçimlerin bize kazandırdığı düşünme ve ifade etme imkânlarını da beraberinde götürmesi.
Sahi, siz de yazı yerine eşe dosta “:)” atmıyor musunuz?...
