Bizde dinî değerlerin siyasete alet edilmesinin tarihi
İslam dünyasında dinî değerlerin siyasi başarılar için kullanılmasının çok eski bir geçmişi var.
Bir tarafta Emevîler, meşru yönetimin Kureyş yönetimi olduğuna dair hadisler üretiyor; kendilerinin de Kureyş’ten olduklarını, şu hâlde iktidarlarının meşru olduğunu söylüyorlardı. Güya Peygamberimiz Muaviye’ye şöyle demiş: “Bu iş (siyasal yönetim) Kureyş’in hakkıdır. Dini yaşattıkları sürece kimse onlara düşmanlık edemez; ederse Allah onları yüz üstü süründürür” (Buhârî, Ahkâm, 2).
Diğer tarafta, Emevîlerin karşıtları olan ‘Ali taraftarları’ (Şîatü Alî) siyasi davalarını yine din üzerinden yürütüyor; hilâfetin, Resûlullah’ın mensup olduğu Hâşimîlerin hakkı olduğunu savunuyorlardı.
Sonunda Muaviye, iktidarı Hz. Peygamber ile Hz. Ali ve oğullarının mensubu olduğu Benî Haşim’in elinden aldı (yıl: 41/661). Halbuki -aralarında ilk tarihçilerden Belâzürî’nin de bulunduğu (Ensâbu’l-Eşrâf, Beyrut 1996, V, 128) birçok alim tarafından aktarılan bir hadiste -güya- Hz. Peygamber, “Muaviye’nin minberime çıktığını (yönetime geçtiğini) görürseniz hemen öldürün onu!” demişti.
İlgili rivayetlerde dikkati çeken en önemli nokta şudur:
Hz. Peygamber’in ağzından aktarılan rivayetlerde yukarıdakine benzer sözlerle Muaviye hem kötülenmiş; hem de “70-80 yıl Allah’ın Arşının altıdaki bahçede” Allah ile selamlaşacak kadar yüceltilmiştir (İbn Adiy, el-Kâmil, Riyad 2013, VII, 96). Bu ifadeler, Hz. Peygamber’e asla yakıştırılmayacak mantıkî çelişkiler, itikadî ve ahlâkî mahzurlar içermektedir.
Benzer çelişkiler, hadis diye aktarılan başka sözlerde de görülür. Mesela yine Belâzürî, Hz. Ömer’in oğlu Abdullah’ın şöyle dediğini aktarır:
“Hz. Peygamber’in yanında oturuyordum. ‘Şimdi şu kapıdan aramıza cennet halkından bir adam katılacak’ buyurdular. Çok geçmeden Muaviye içeri girdi. ‘Dediğiniz adam bu mu?’ dedim; ‘Evet, o adam budur’ buyurdular” (Ensâbu’l-Eşrâf, V, 126).
Fakat aynı tarihçinin naklettiği başka bir rivayete göre Abdullah b. Amr Hz. Peygamber’den bunun tam tersini aktarmıştır:
“Hz. Peygamber’in yanında oturuyordum. ‘Şimdi şu kapıdan aranıza, öldüğünde benim dinimden başka bir inanç üzere ölecek olan bir adam katılacak’ buyurdu… İçeriye Muaviye girdi” (Ensâbu’l-Eşrâf, V, 127).
Yine Abdullah b. Amr’dan nakledilen başka bir rivayet şöyledir: “Resûlullah (s.a.v.), ‘Şimdi yanınıza cehennem halkından bir adam gelecek’ buyurdu. Az sonra içeriye Muaviye girdi” (Hallâl, el-Münteḫab, Kahire 2012, s. 188).
Örnekler çoğaltılabilir. Bu çelişkili rivayetlerin biri doğruysa diğeri uydurmadır. Bende oluşan kanaate göre ise her ikisi de uydurmadır. Uydurulmasının sebebi de, Haşim Oğulları ile Ümeyye Oğulları arasında İslâm’dan önceki döneme dayanan kabile rekabetidir. Siyasi ve toplumsal şartların elverişli hale gelmesiyle bu rekabet tekrar su yüzüne çıkmıştır.
***
İslâm dünyasında her dönemde kazanmanın en etkili yolu dini kullanmak olmuştur. O nedenle başlarda Ehl-i Hadis grubu, sonrasında Ehl-i Sünnet’in bir bölümü Muaviye’yi cennette götüren rivayetleri, ‘Şîatü Alî’ (sonraları Şîa) adlı karşı grup da Muaviye’yi cehennemde götüren rivayetleri ürettiler.
Dinî-itikadi mezheplerin oluşmaya başlamasının ana sebeplerinden birinin de yine din maskesi altında bu kavmiyetçi siyasal rekabet olduğu düşünülebilir. Mesela İran’da “X. (XVI.) yüzyılda Safevîler’in iktidara gelmesiyle başlayan yaklaşık 150 yıllık bir süreçte Fârisî halkı büyük bir çoğunlukla Şiî İslâm’ı benimsemişti” (Hamit Algar, “İran”, Diyanet Vakfı İslâm Ans. [DİA], XXII, 409). İran halkının Şiîleşmesinde de Osmanlı karşıtı böyle bir siyasi motifin etkili olduğu kanaatindeyim.
O devirlerde böylesi rekabetler normal görülmelidir. Hıristiyan dünyada da büyük din tefrikaları, hatta din savaşları olmuştu. Normal olmayan, İslam ümmetinin birliğini korumaları gereken ulemanın yangına körükle gitmesiydi. Hem Sünnî âlimler hem Şiî âlimler, ilk devirlerden bugüne kadar devam eden siyasi ve dinî tefrikanın bitmemesi için ellerinden geleni yaptılar.
Sonuç olarak, Faslı ilim ve fikir adamı merhum Câbirî’nin tespit ettiği gibi, “Muaviye döneminden itibaren… dinî değerler, hatta dinin kendisi siyaset için kullanılan bir araç haline getirilmişti” (el-Aklü’l-Ahlâkî el-Arabî, Beyrut 2001, s. 68). Müslüman dünyada o zamandan beri din, siyasî ve dünyevi çıkalar için araç olarak kullanılmıştır ve kullanılmaktadır.
