Merhum Zafer Toprak, Osmanlı’nın son dönemi ile Cumhuriyet’in erken dönemi üzerinde uzmanlaşmış birinci sınıf bir tarihçimizdi.

Toprak’ın ilk kitabı, “Türkiye’de Milli İktisat, 1908-1918” adıyla 1982’de yayınlanmıştı. 12 Eylül’de cezaevinden çıktığımda okuduğum ilk kitaptı. Daha 36 yaşındayken yayınladığı bu kitap, muazzam bir araştırmacı olduğunun ilk belgesidir.

Ben İstanbul’a taşındıktan sonra dost olduk. Kitapları hakkında kendisiyle CNN Türk’te defalarca program yaptım. Kütüphanemde imzalı kitapları var.

Değerli eşi akademisyen Binnaz Toprak’ın 1981’de Leiden’de kitap olarak yayınlanan “Islam and Political Development in Turkey” adlı doktora tezi de kütüphanemdedir.

Akademik vasıflarının yanında her ikisi de değerli dostlarımdır.

Zafer Hoca 3 Haziran 2023’te vefat ettiğinde, cenazesi başında fatiha okurken ‘kitapları ve belgeleri ne olacak?’ sorusu aklıma takılmıştı…

ARAŞTIRMALAR MERKEZİ

Geçen perşembe akşamı, Beyoğlu Metrohan’da “Cumhuriyet tarihi Araştırmalar Merkezi, Zafer Toprak Arşivi”nın açılışına gittim.

Zafer Toprak adına bir araştırma merkezi ve arşiv açmak için, İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu Binnaz Toprak’a cenaze başında söz vermiş, Mahir Polat’ı görevlendirmiş.

Mahir Polat İBB Genel Sekreter yardımcısı. Yüksek kaliteli bir entelektüeldir ve araştırmacıdır. Kitabın, belgenin tutku seviyesinde bilincine sahip Polat gibi biri bu işi başarabilirdi ancak.

Açılış toplantısında İmamoğlu’nun adı her geçtiğinde alkışlar yükseldiğini belirtmeliyim.

Mahir Polat’ın “İşte Zafer Hoca’nın mirası” diyerek verdiği bilgiye göre, Zafer Toprak’tan kalan 40 bin 999 kitap, 49 bin 567 süreli yayın, 5 bin fotoğraf, 6 bin 868 belge, 595 akademik tez, 196 afiş ve 327 tarihsel kartpostal bu Merkez’e getirildi, tasnif edildi, raflara ve kutulara yerleştirildi. Araştırmacıların hizmetine açıldı.

Toplam 103 binden fazla materyal! Bunların birçoğu eski Türkçedir.

Bunlar bir ömre nasıl sığar? Araştırmacı, bilim insanı ne demek, bir düşünün!

Bir de bellediği üç beş lafla tarih üzerine ahkam kesen sağdan veya soldan ideoloji şarlatanlarını düşünün.

AÇIK KALAN KİTAP

Metrohan’da Merkez’in bulunduğu kata çıktığımda kalabalıkta Yeni Partili Emine Uçak’la karşılaştım. “Binnaz Hoca burada” dedi. Binnaz Toprak Merkez’in açılışından mutlu, eşi Zafer’in hatırasıyla hüzünlü, “biliyor musun” dedi, “Zafer’i cansız bulduğumuzda, yatağının başındaki komodinin üzerinde o gece okuduğu belgelerle sayfaları açık kalmış bir kitap vardı.”

Binnaz Hoca ve Emine Uçak’la bir hatıra fotoğrafı çektirdik.

İktisat tarihçisi Şevket Pamuk’u gördüm. Bu tür insanlar boş duramazlar. Araştırma onların hayat iksiridir. Pamuk Hoca’ya bugünlerde neyle uğraştığını sordum, “19. Yüzyıl iktisat tarihini yazdım, şimdi öncesine odaklandım” dedi.

Şevket Pamuk’un, “Türkiye’nin 200 Yıllık İktisat Tarihi” adlı kitabını herkese tavsiye ederim.

TOPRAK’IN ESERLERİ

Merhum Toprak’ın eserlerinin listesi buraya sığmaz; iki kitabından bahsedeceğim.

Bence şah-eseri “Türkiye’de Milli İktisat, 1908-1918”dir. İttihatçıların “milli burjuvazi” inşa etme politikaları... Bürokratik imparatorlukta, köylü ve küçük esnaf nüfustan girişimci çıkarma politikası... Bence İttihatçıların ülkeye hizmeti budur. Milli Mücadele’ye sosyal zemin hazırlamıştı.

Abdülhamit ilk adımları attı. İttihatçılar geliştirdi, Cumhuriyet hızlanarak devam ettirdi. Bugün iktisaden neyimiz varsa, derin temellerinde o politikalar vardır.

Diğer kitabı, “Darwin’den Dersim’e Cumhuriyet ve Antropoloji” dir. Ziya Gökalp’in 1924’te vakitsiz ve müessif vefatıyla, sosyolojiden antropolojiye yöneliş ve etkileri…

Zafer Toprak hocamızı rahmetle anıyorum.

Yakın tarihe meraklı olanlar, Metrohan’a gidip Merkez’i ziyaret etmeliler.