Rıza imalatı’ kavramının en iyi öz Türkçe karşılığının ‘algı yönetimi’ olduğu düşünülebilir. ‘Rıza imalatı’ yerine, “rıza mühendisliği, rıza oluşturma, kamuoyunu şekillendirme, manipülasyon” gibi başka kavramlar da kullanılmaktadır.
Bildiğim kadarıyla rıza imalatı konusundaki araştırmalar daha çok ABD merkezlidir; çünkü başlangıcı 5-6 yüz yıl gerilere giden kapitalizmin yeni merkezi zamanla ABD olmuştur.
‘Rıza imalatı’ (manufacture of consent) kavramını ilk defa ABD’li gazeteci Walter Lippmann’ın, 1922’de yayımladığı Public Opinion (Kamuoyu) adlı kitabında (1998, s. 248) kullandığı söylenir.
Wilfred Trotter (1872-1939) adlı İngiliz nöroşirürji (beyin ve sinir cerrahisi) uzmanı, 1921’de yayımladığı Instincts of the Herd in Peace and War (Barış ve Savaşta Sürü İçgüdüleri) başlıklı kitabında insan topluluklarını koyun sürüsüne benzetir. “Bireyi hemcinslerinden ayırma eğilimi taşıyan her türlü durum, fark edildiği anda (‘sürü’ tarafından) güçlü bir direnişle karşılaşır” der. Trotter’ın bu cümlesini, ‘rıza imalatı’ sayesinde oluşturulmuş bulunan ‘mahalle baskısı’ diye anlayabiliriz. Bu baskı arttıkça özgürlük alanı daralır. Halkı sürü olarak görenlere göre, rıza mühendisleri tarafından halk, kendi iyiliği için manipüle edilmesi gerektiğine inandırılmalıdır; bu, demokrasinin de gereğidir.
Nitekim uzmanların tespitine göre, I. Dünya Savaşı sonrasında oluşan ‘halkla ilişkiler endüstrisi’nin önde gelen isimlerinden Edward L. Bernays, The engineering of Consent (Rıza Mühendisliği) başlıklı kitabında (Oklahoma 1995, s. 220) basını, “…(halkın) ilgisini uyandırma ve yönetimine destek verip bu desteği sürdürme fırsatı” vermesi yönüyle demokrasinin en etkili aracı saymıştı.
Kamuoyu cambazı sayılan Bernays, 1929’da ABD’deki bir sigara şirketinin halkla ilişkiler uzmanlığına getirilmişti. Bernays, işe kadınları sigara içmeye ikna etme planıyla başladı. O dönemin toplumlarında kadınların sigara içmesi ayıplanıyordu. Bernays, bu yargıyı yıkmak için sigara içmeyi kadın özgürlüğünün sembolü olarak sunmayı amaçladı. Bu iş için New York sosyetesinden on genç kadın seçti. Bu kadınlar, Paskalya Pazarı geçit törenine katıldılar ve güya kadınların maruz kaldığı eşitsizliği protesto etmek, bu eşitsizliğe meydan okumak için sigara içerek geçit yaptılar. Bernays bu gruba “özgürlük meşaleleri” adını verdi. Olay basında flaş haber oldu (Sheldon Rampton - John Stauber, Trust Us, We’re Experts! [Bize Güvenin, Biz Uzmanız!] New York 2013, s. 19).
hhh
Aslında ekonomik ve siyasi tanıtımlar dâhil, bütün insan eylemlerinin doğruluk, dürüstlük, adalet ve hakkaniyet gibi ahlâkî prensiplere dayanmasını herkes ister. Ama ABD başta olmak üzere Batı ülkelerinin siyasi ve ekonomik kültürünü kapitalizmin ‘fayda/kazanma amacı’ belirlemekte; bu felsefenin hâkim olduğu çağımızda bu amaç, sözü edilen ahlâkî erdemlere tercih edilmektedir.
Fakat zamanımızda özellikle Avrupa ülkeleri bu felsefenin vahşice işletilmesine karşı, kendi vatandaşlarını koruyan tedbirler almaktadırlar. Halkının çoğunluğu Müslüman olan bazı ülkelerde ise demokrasi, kamuoyunu manipüle etmede uzmanlaşmış kişilerin zekalarına yaslanmakta; bu nedenle de demokrasi, insanî bir yönetimden ziyade, pazarlama becerisi olarak yürütülmektedir.
Manufacturıng Consent (Rıza İmalatı) başlıklı ünlü kitabın iki yazarından biri olan meşhur Noam Chomsky’nin ifadesiyle “Totaliter devlet ya da askerî devlet olarak adlandırılan yapılarda işler kolaydır. İnsanların tepesinde bir sopa tutarsınız; çizgiden saptıkları anda sopayı kafalarına indirirsiniz. Ancak toplum özgürleşip demokratikleştikçe, bu gücünüzü kaybedersiniz. Dolayısıyla propaganda tekniklerine başvurmak zorunda kalırsınız. Mantık gayet nettir: Totaliter bir devlette sopa neyse, demokraside de propaganda odur” (Media Control, New York 1997, s. 14).
Bazı ülkelerde Chomsky’nin işaret ettiği propagandayı kullanarak ‘rıza oluşturma’nın etkili yollarından biri hamasettir. Bunun kadar etkili bir yol da geçmişte yapılan yanlışları sık sık hatırlatarak halkta bir kin oluşturmak, geçmişteki yanlışları kendi yaptıklarını meşrulaştıran bir gerekçe olarak kullanmaktır. [29 Mart 2017 tarihli gazetelerdeki bir habere göre, bugünlerde tutuklu bulunan eski bakan, bir törende kürsüye, “Kahraman Osmanlı torunu ve Avrupa Fatihi Bakanımız” anonsuyla çağrılmıştı.]
Fakat hamaset, dava, ideoloji gibi rıza mühendisliği araçları toplumsal kötülüklerin üzerini artık ilânihaye örtemiyor. Çünkü günümüzde medyanın sadece propaganda, manipülasyon, reklam gibi yollarla ‘rıza mühendisliği’ etkisi yok; toplumu olup bitenlerden haberdar etme fonksiyonu da var.
Ülkemizde ve dünyada yaşanan yeni gelişmeler bu değişimin ayak sesleri sayılabilir.
