Diplomasi kabaca devletler arası ilişkilerin müzakere, diyalog, tehdit, mükafat ve uzlaşmayla yönetilmesinin kurumsallaşmış biçimi olarak tanımlanabilir. Binlerce yıldır var olduğu, devletlerin birbirine temsilciler gönderdiği, barış ve hatta savaş için müzakereler yaptığı bilinir. Kurumsallaşması da 15’inci yüzyılda Venedik Cumhuriyeti’nin, İstanbul da dâhil olmak üzere gönderdiği kalıcı elçilerle ilişkilendirilir.
Önceleri pek çok formaliteyi içinde barındıran diplomasi zaman içinde çoğundan kurtulmuş, bazı semboller hala kullanılsa da diplomatlık büyük ölçüde sadeleşmiştir. Ulaşım ve iletişim teknolojilerindeki gelişmeler de giderek daha çok konunun profesyonel diplomatlardan ziyade siyasiler, en çok da liderler düzeyinde ele alınmasını getirmiştir. Günümüzde ise bu eğilim güçlenmektedir.
Azerbaycan ile Türkiye arasında yaşanan, sebebi hala yeterince açık olmayan son gerilimde görüldüğü gibi sadece liderlerin bir araya gelmesi, uçaktan karşılama ve başka bazı retoriksel jestlerin yapılması dahi sorunun aşılmasına yardımcı olmakta, özellikle Azerbaycan medyasına yansıtılan suçlayıcı açıklamalar ortadan kalkmaktadır. Bu özel durumun genelleştirilmesi zor olmamakla birlikte, lider diplomasisinin önemini teyit etmektedir.
Diğer yandan hemen her benzeri diplomatik karşılaşmada olduğu gibi tarafları ve kamuoylarını yatıştıran bu buluşmanın da bir arka planı olduğunu; koreografisinin profesyonel diplomatlarca, bürokratlarca belirlendiğini, gerilimin, krizin veya savaşın altında yatan nedenlerin önceden müzakere edildiğini, yapılacak açıklamaların belirlendiğini ve liderlere uzlaşılan hususları kamuoyuyla paylaşmanın kaldığını sanırım varsayabiliriz.
Ancak ne şekilde olmuş, arka planda hangi pazarlıklar yapılmış olursa olsun Azerbaycan-Türkiye ilişkilerindeki bu gereksiz gerilimin aşılması iki ülkenin de hayrınadır. Daha önce de yazdığım gibi Azerbaycan, Türkiye için kardeşlik söyleminin ötesinde önemlidir. Benzeri durum Azerbaycan için de geçerlidir. Son krizin gerçek nedeni gerçekten başörtüsüyse her iki taraf da krizden ders çıkartmalı, sorunlarını kamuoyu baskısı ve yönlendirmesiyle değil müzakereyle çözmeyi ilke edinmelidir.
Ayrıca iki taraf da ulusal çıkarlarını, toprak bütünlüklerini tehdit etmediği takdirde diğerinin “ittifak” seçimine, hangi ülkeyle işbirliği yaptığına belli ki bundan sonra daha az hassasiyet göstermek zorunda olacaktır. Azerbaycan İsrail’le ilişkilerini derinleştirirken, Türkiye’nin Azerbaycan endeksli Ermenistan politikasını değiştirmesi kaçınılmaz görünmektedir. Azerbaycan katılırsa Türkiye eksenine zorla değil; teşvikle, ihtiyaç ve hatta emsal yaratılmasıyla katılacaktır.
Unutmamamız gereken, kardeşlik vurgusunun sorun çözmeye yetmediğidir. Nasıl ki gerçek kardeşler arasında mal, mülk paylaşımı başta olmak üzere farklı nedenlerle sorunlar çıkıyorsa, aynı dili konuşan ülkeler arasında da sorunlar çıkmaktadır. Önemli olan sorun çıkmayacağı zannıyla hareket etmemek, çıkabilecek sorunları olabildiğince öngörmek, çıkanları da tıpkı son gerilimde olduğu gibi soruna uygun enstrümanlarla yönetmektir.
Kabul edelim ki bu “krizi” Türkiye yönetmiş, göründüğü kadarıyla alttan alarak aşılmasını sağlamıştır. Kamuoyları da gerekçesi üçüncü taraflara havale edilerek ve kardeşlik vurgusu öne çıkartılarak teskin edilmiştir. Eğer bu tespit doğruysa, arka planda başörtüsü sorunu dışında bir pazarlık yapılmamışsa, yani Azerbaycan, daha doğrusu liderliği “yatıştırma politikası” ötesinde bir ikna ya da baskı sürecine tabi tutulmadıysa, krizin tekrarlanma olasılığının olduğu stratejik aklımızın bir yerlerinde bulunmalıdır…
