Kusursuz mesafe
Danimarkalı ressam Vilhelm Hammershoi’nin o meşhur iç mekân tablolarına baktığınızda, odada fırtınalar kopmadığını ama duvarlardan da buz gibi rüzgârlar estiğini görmek mümkün. Mekan yas tutar mı diye sorsak, öyle sanırım Hammersoi resimleri buna en iyi örnek olabilir. Genellikle sırtı izleyiciye dönük duran bir kadın figürü, solgun duvarlar, kapalı kapılar ve odaya süzülen gri bir kuzey ışığı, morartan ani vuruş gibi sizi sendeletir.
Orada hiçbir eşya devrilmemiştir, hiçbir ses yükselmemiştir. Hatta ortada görünür bir kavga bile yoktur. Ama o kusursuz sessizliğin ve terbiyenin içinde insanın iliklerini donduran, görünmez bir duvar yükselir. Bazen bir odanın en yıkıcı şiddeti, kırılan tabaklardan değil, tek çiziği bile olmayan o porselen sessizliğinden sızar.
Modern insan, öfkesini ehlileştirdiğini sanırken aslında onu çok daha sofistike ve ölümcül bir silaha dönüştürdü: Nezaket. Elbette kabalığın, öfke nöbetlerinin ya da kırıcı dilin savunulacak hiçbir yanı yok. Ancak bir zamanlar kırgınlıkların da bir adabı, yüzleşmenin de insani bir sıcaklığı vardı, sitem etmek muhatabını ciddiye almanın, onu hâlâ hayatın içinde bir yere koymanın işaretiydi. Kredisi yüksek dostluklar elbette bunu hak ediyordu. Bugün ise çağımızın yeni ahlakında kırgınlığını dile getirmek "muhtaçlık", hesap sormak "sınır ihlali", açık konuşmak ise "nezaketsizlik" sayılıyor. Bunun yerine, herkesin cebinde hazır beklettiği, naylondan, ruhsuz ama son derece "anlayışlı" cümleler var.
"Seni çok iyi anlıyorum", "Kendime biraz alan açmam gerekiyor", "Bu senin kendi yolculuğun, saygı duyuyorum..."
İlk duyduğunuzda kulağa şifa gibi gelen bu sözcükler, çoğu zaman karşınızdakini ruhsal olarak infaz etmenin en kibar yoludur. Artık insanları iterek değil, onlara uçurumları göstererek hayatımızdan çıkarıyoruz. Kapıyı yüzlerine çarpmıyoruz; kapıyı sonuna kadar açıp, o buz gibi boşluğa buyur ediyoruz. Buna "toksik zarafet" diyebiliriz. İçinde zerre kadar şefkat barındırmayan, muhatabına tek bir itiraz hakkı bile bırakmayan o kusursuz, pürüzsüz ve sahte kibarlık. İnsan, kendi konfor alanının bozulmaması için karşısındakini ne kadar zarif bir dille yok sayabileceğini keşfettiğinden beri, ilişkiler birer şifa alanı olmaktan çıkıp rafine birer infaz salonuna dönüştü.
Edebiyat, bu cilalı ikiyüzlülüğün röntgenini tabii ki çok önceden çekmişti. Thomas Mann’ın başyapıtı Buddenbrook Ailesi’ni hatırlayalım. Romanın ilerleyen sayfalarında, nesiller boyu kentin en saygın, en "zarif" ve tüccar aristokrasisini temsil eden bu köklü ailenin, o kusursuz muaşeret kuralları ve ince alaycı kibarlığı altında nasıl çürüdüğünü görürüz. Buddenbrooklar için asıl olan, her koşulda "görgü kurallarını" korumak, ses tonunu asla yükseltmemek, toplumsal etikete kusursuz uymaktır. Ancak bu zarif maskenin arkasında insanı donduran bir duygusuzluk, hesapçılık ve karşısındakini varlığıyla ezme arzusu yatar. Ailenin o sofistike terbiyesi, birbirlerinin hayatındaki acıları görmezden gelmenin, hatta en büyük darbeleri en gülümseyen yüz ifadesiyle indirmenin bir kılıfıdır. Mann, bu burjuva nezaketinin aslında ne kadar yıkıcı, ruhu kurutan ve insani bağları donduran bir zırh olduğunu ustalıkla gözler önüne serer.
Bugün gündelik hayatımızda da binlerce küçük Buddenbrook dolaşıyor. Terapötik kavramların arkasına saklanan, "benim enerjime iyi gelmiyorsun" diyerek en eski dostlukları bir kalemde silen, kırgınlıkların üzerine konuşmak yerine "herkesin kendi hakikati var" diyerek kapıyı kilitleyen yeni nesil bir nezaket aristokrasisi... Oysa bu tavır, bir olgunluk göstergesi değil; tam aksine, insan olmanın o dağınık, kırılgan ve emek isteyen doğasından kaçışın en konforlu kılıfıdır. Çünkü sahici bir ilişki, pürüzsüz kalmayı değil, gerektiğinde o pürüzlere takılıp kanamayı ve birlikte iyileşmeyi göze alabilmektir.
Avusturyalı yönetmen Michael Haneke’nin sinemasında da sık sık karşımıza çıkar bu tekinsiz kibarlık. Haneke’nin burjuva salonlarında insanlar birbirine daima "lütfen" ve "teşekkür ederim" der; çaylar zarif fincanlarda sunulur, sesler asla yükselmez. Fakat o terbiyenin hemen altında, insanın kanını donduran bir duygusuzluk ve yabancılaşma yatar. Kibarlık, orada bir bağ kurma aracı değil; ötekini uzakta tutma, ona dokunmama ve kendi steril dünyasını koruma yöntemidir.
Gerçek zarafet, muhatabını incitmemek için gösterilen sahici bir özendir, sahte nezaket ise sadece kişinin kendi imajını koruma telaşıdır. İçindeki merhamet ve samimiyet çekilip alındığında, geriye sadece soğuk bir protokol, buzdan bir zırh kalır. Ve insanı en çok yaralayan şey, bazen kendisine söylenen sert bir söz değil, yüzüne karşı takınılan o kusursuz, ulaşılmaz ve ruhsuz gülümsemedir.
Kim bilir, belki de bugün en çok ihtiyaç duyduğumuz şey nezaketten vazgeçmek değil, kibarlığı bir mesafe ve savunma duvarı olarak kullanmayı bırakıp, birbirimize hem zarafetle hem de bütün sahiciliğimizle dokunabilme cesaretini yeniden kazanmaktır.
