1993’te üç mühendis San Jose’de bir fast-food restoranında oturup bir şirket kurmaya karar verdi. Biri, sonraki otuz üç yıl boyunca o şirketin yüzü, sesi ve deri ceketi olacaktı. Jensen Huang sahneye çıkar, çipini havaya kaldırır, dünya borsaları nefesini tutardı. Nvidia’nın efsanesi, bir insanın efsanesiydi.

Geçen Çarşamba günü Nvidia’nın on kişilik yönetim kurulu saatlerce toplandı. Perşembe günü, 12 Kasım’da, şirket Huang’ın CEO’luktan ve yönetim kurulu üyeliğinden “derhal geçerli olmak üzere” istifa ettiğini duyurdu. Açıklamada geçici CEO Colette Kress’in sözleri vardı, şirket tarihinin ilk yönetim kurulu başkanı Harvey Jones’un sözleri vardı. Jensen Huang’ın tek bir cümlesi yoktu.

Otuz üç yıl boyunca şirketin hikayesini anlatan adama, hikayenin son sayfasında söz düşmedi.

Bu yazı bir aşk hikayesi değil. Dünyanın en kritik teknolojisini tek bir insana emanet etmenin hikayesi.

Bu sessizliğe on dört günde gelindi.

New York Times 29 Ekim’de, Huang’ın Alice Huang adlı bir iş insanıyla yakın bir ilişkisi olduğunu yazdı. Soyadları aynı ama aralarında akrabalık yok. Alice Huang, Nvidia’nın en büyük alıcılarından biri haline gelen Singapur merkezli Megaspeed’in üst düzey yöneticisiydi. Şirket, ihracat yasaklarını delip gelişmiş çipleri Çin’e ulaştırdığı şüphesiyle ABD’de ve Singapur’da soruşturma altındaydı. Nvidia’nın sözcüsü bu temasların “olağan dışı ya da beklenmedik olmadığını” söyledi. Huang da Bloomberg’e aynısını tekrarladı: “Tamamen normal.”

İSTİHBARAT SORUNU OLACAK MI?

Bir hafta sonra aynı gazete, ABD istihbaratının Alice Huang’ı Çin Devlet Güvenlik Bakanlığı için çalışan biri olarak değerlendirdiği gizli bir notun varlığını duyurdu. Temsilciler Meclisi’nden üç komite başkanı Huang’ı kapalı oturuma çağırdı. 8 Kasım Pazar günü de dünyanın en değerli şirketlerinden birinin kurucusu çalışanlarına bir mektup yazdı. Mektupta çiplerden, stratejiden, yapay zekadan söz etmiyordu: “Eşime sadakatsizlik ettim. Yaptıklarım ona ve çocuklarımıza acı verdi. Yaptığım şeyin hiçbir mazereti yok.”

Burada bir ayrım yapmak gerekiyor. Huang’ın kabul ettiği şey bir aldatma. İddia edilen şey ise başka. Pekin’in, dünyanın en kritik teknolojisini üreten adamın hayatına bir insan yerleştirdiği. Bu ikincisi için bugüne kadar ne Jensen Huang ne de Alice Huang hakkında bir suçlama yapıldı. Çin, iddiaları bir karalama olarak niteledi. Alice Huang ortada yok, konuşmuyor. Nvidia yönetim kurulu ulusal güvenliğin ya da şirket sırlarının tehlikeye girdiğine inanmak için bir sebep görmediğini söyledi ve bağımsız bir soruşturma başlattı.

Yani bir itiraf var, bir de kanıtlanmamış bir şüphe. Kamuoyu ikisini aynı cümlede okuyor, çünkü Soğuk Savaş romanlarından fırlamış bir “bal tuzağı” ile yapay zeka çağının en değerli silikon levhaları aynı karede duruyor. Ama asıl mesele aşk değil. Asıl mesele, o aşkın neden bu kadar önemli olduğu. Çünkü şirket o adamdı!

Tahminlere göre Nvidia, gelişmiş yapay zeka çipleri pazarının yüzde 80 ile 90’ını elinde tutuyor. Huang, Başkan Trump’ı Çin’e çip satışı yasağını kaldırmaya ikna eden kişiydi. Geçen yıl Financial Times’a “Yapay zeka yarışını Çin kazanacak” diyen de oydu. Bir şirketin ürünleri bir ülkenin stratejik üstünlüğünü taşıyorsa ve o şirketin bütün ağırlığı tek bir insanın omuzlarındaysa, o insanın kiminle akşam yemeği yediği artık bir istihbarat sorusu doğal olarak.

Tayvan’da Computex sırasında verilen bir akşam yemeğinin görüntüleri de, Megaspeed’in Nvidia’dan milyarlarca dolarlık ekipman aldığına dair haberler de bu yüzden önemli. New York Times’a göre Ticaret Bakanlığı’nın Megaspeed soruşturması, Nvidia’nın baş hukukçusunun bakanlık müfettişlerine yazdığı bir e-postanın ardından durduruldu. Dosya şimdi Adalet Bakanlığı’nda. Megaspeed kaçakçılık iddialarını reddediyor. Bu ayrıntıların her biri tek başına açıklanabilir. Bir arada ise ağır bir soru bırakıyorlar.

11 Kasım’da Times ikinci bir ilişki iddiasını yayımladı. Bu kez şirket içinde, Huang’a doğrudan bağlı üst düzey bir yöneticiyle. Nvidia ve ilgili kişiler iddiayı doğrulamadı. Ama şirketin kendi davranış kuralları, çalışanlardan “kişisel ilişkiler de dahil olmak üzere” çıkar çatışması yaratacak durumlardan kaçınmalarını istiyor. Yönetim kurulu için mesele artık Pekin değildi. Mesele, kurucusuna dair bildiklerinin ne kadarının doğru olduğuydu. Wall Street Journal aynı gün kurulun Huang’ı görevden almaya hazırlandığını yazdı. Ertesi gün istifa geldi.

TEK KİŞİYE BAĞLI OLMANIN BEDELİ…

Muhtemelen tarihte bir kişisel skandal yüzünden kurucusunu kaybeden en değerli şirket bu. Ama henüz bir Enron değil. Ortada kanıtlanmış bir hile, batan bir şirket, emekliliğini kaybeden çalışanlar yok. Bu hikayeyi tarihin büyük skandalları arasına sokacak olan aşkın kendisi değil, soruşturmaların ne bulacağı olacak.

Bu kadar hızlı bir çöküşün en öğretici yanı, Nvidia’nın hazırlıksızlığı. Şirketin belirgin bir halef planı yoktu. Yönetim kurulunun ilk kez bir başkanı olması bile ancak bu krizle mümkün oldu. Hisseler bir ayda yüzde 23’ten fazla değer kaybetti. Otuz üç yıl boyunca işletme okullarında “kurucu liderliğin başarı hikayesi” diye okutulan şirket, şimdi aynı derslere “tek kişiye bağlı olmanın bedeli” başlığıyla girecek.

Üstelik zincir burada bitmiyor. Melbourne Üniversitesi’nden Andrew Cullen’ın The Conversation’daki analizi, yapay zeka sektörünün birbirinin hem müşterisi hem yatırımcısı olan şirketlerin “döngüsel finansmanı” ile ayakta durduğunu, Nvidia’nın da bu döngünün merkezinde olduğunu hatırlatıyor. Yatırımcılar zaten yapay zekaya akan paranın bir gün kara dönüp dönmeyeceğini soruyordu. Yani şirket o adamdıysa, yapay zeka ekonomisinin önemli bir kısmı da o şirketti.

Ekonomi yorumcusu Kyla Scanlon bunu geçen yıl Vox’ta tek cümleyle söylemişti: “Onlar hapşırırsa herkes nezle olur.” Biz bu sözü yıllardır “Amerika hapşırırsa dünya nezle olur” diye biliriz. Yapay zeka çağında Amerika’nın yerini bir şirket almış. O şirketin yerini de, bir süre, tek bir insan.

Cullen’ın deyişiyle, Nvidia yolunu kaybederse, çip kıtlığı sektörün sorunlarının en küçüğü olabilir.

Tek kişiye bağlılık Washington’da da kendini gösterdi. Başkan Trump, Huang’ı sonuna kadar savundu, ona “onurlu bir adam” dedi. Huang’ın kendisine, Alice Huang’ın Pekin için çalıştığından haberi olmadığını söylediğini aktardı. Oysa New York Times’a göre Trump ilişki konusunda geçen yıl uyarılmış ama bir adım atmamıştı. 8 Kasım’da gazeteciler, bu uyarıya rağmen harekete geçmediği için pişman olup olmadığını sordu. Cevap kısaydı: “Hayır, sanmıyorum.” Sonra ekledi: “Bence muhtemelen bunun için bir bahanesi vardır, bilirsiniz, onu dinlemek lazım.” Aynı gazete, Nvidia’nın Beyaz Saray’ın balo salonu projesi için kurulan bir fona en az 20 milyon dolar bağışladığını da hatırlatıyor. Kongre’deki Cumhuriyetçiler ise Huang’ı celple çağırmaktan söz ediyor. Aynı partinin içinde biri şirketin yanında, öteki Çin’in karşısında duruyor.

Başkan önümüzdeki hafta Çin’e gidiyor. Pazartesi günü, Xi Jinping’le görüşmesinde Nvidia konusunu açmayı düşünmediğini söyledi. Dünyanın en çok konuşulan çip şirketi, iki liderin masasında konuşulmayacak tek konu olmaya aday.

Bütün bunlar aşk hikayesini önemsiz kılmıyor. Bir aile parçalandı, bir eş bu itirafı dünyayla aynı anda okudu. Ama o hikayenin bize söyleyebileceği tek şey, insanların zaafları olduğu.

Bir teknolojinin yüzyılın dengesini belirlediği yerde, o teknolojiyi taşıyan şirketler ne kadar insana, ne kadar kuruma dayanıyor? Nvidia’nın cevabı, fazlasıyla tek bir insana oldu. Huang’ın sahnede havaya kaldırdığı çiplerden daha kırılgan olan, deri ceketin içindeki adamın kendisiymiş.

Hikaye bitmedi. Nvidia 17 Kasım’da, otuz üç yıl sonra ilk kez Huang’sız bir bilanço açıklayacak. Ertesi gün Kongre’deki kapalı oturumun tarihi geliyor. Huang’ın oraya gidip gitmeyeceği, yönetim kurulu soruşturmasının ne bulacağı, Alice Huang’ın bir gün konuşup konuşmayacağı henüz bilinmiyor.

Bilinen şu; bir restoran masasında başlayan hikaye, kurucusunun tek kelime etmediği bir basın bülteniyle kapandı

Yapay zeka çağının belki de en önemli sorusu bu, geleceği taşıyan şirketler, kurucuları sustuğunda konuşabilecek mi?