Her yaz aynı manzara: Binlerce üniversite öğrencisi büyük şehirlere akın ediyor. New York'ta Wall Street'e, Londra'da Canary Wharf'a, İstanbul'da Levent'e. Ellerinde özgeçmişler, üzerlerinde biraz bol gelen gömlekler, yüzlerinde "beni ciddiye alın" ifadesi.

Staj başvuru mevsimi başladı.

Ama bu yıl bir şeyler farklı hissettiriyor. Belki de artık stajın ne anlama geldiğini sormamız gerekiyor.

Kabul oranı yüzde 1'in altında

Goldman Sachs bu yaz için 360.000'den fazla başvuru aldı. Kabul oranı yüzde 1'in altında. Harvard'a girmek daha kolay.

Üstelik başvurular artık neredeyse iki yıl öncesinden yapılıyor. Yani şu an staj yapan gençler, 2023'te — henüz Barbenheimer vizyondayken — mülakata girdiler. 19 yaşında bir çocuktan "beş yıllık kariyer planını" sorup, 18 ay sonrası için söz veriyorsunuz.

Bu sistem kimin işine yarıyor?

AI stajyerin işini de alıyor

Staja girenler ne yapıyor peki? Masaları topluyorlar. PowerPoint'leri bir yerden bir yere taşıyorlar. Excel'de hücre boyuyorlar. Wall Street Journal okuyup, yöneticilerle "sohbet edebilecek" hale gelmeye çalışıyorlar.

Yani çoğu stajyer aslında bir şey öğrenmiyor. Sadece orada olduğunu kanıtlıyor.

Ve şimdi AI bu "orada olmak" işini bile gereksiz kılıyor. ChatGPT bir PowerPoint'i saniyeler içinde hazırlıyor. Copilot Excel tablosunu otomatik dolduruyor. Stajyerin yapacağı işlerin büyük kısmı artık bir prompt meselesi.

Peki stajyer ne yapacak? Daha çok kahve mi taşıyacak?

Aslında şirketler de bilmiyor. Stajyerler ofiste dolanıyor, birileri onlara "bir şeyler" versin diye bekliyor. Ama o "bir şeyler" giderek azalıyor.

Asıl sorun: Staj herkes için eşit değil

Diyelim ki staj hâlâ önemli — ki öyle, çünkü iş piyasası giderek sertleşiyor ve staj yapmamış birinin kapıdan girmesi neredeyse imkânsız. O zaman şu soruyu sormak lazım:

Bu fırsata kim erişebiliyor?

Bir staj için genellikle büyük bir şehre taşınmanız gerekiyor. New York, Londra, İstanbul. Kira, yemek, ulaşım. Üç ay boyunca kendinizi finanse etmeniz lazım.

Staj maaşlıysa sorun yok. Goldman Sachs saatte 50-150 dolar ödüyor. Ama çoğu staj — özellikle medya, hukuk, STK, kamu sektörü — ya ücretsiz ya da asgari ücretin altında.

Bu ne demek?

Ücretsiz staj yapabilmek için ya ailenizin sizi desteklemesi lazım, ya da başka bir işte çalışıp staja "hobi" olarak devam etmeniz. İkisi de herkes için mümkün değil.

Sonuç: Staj, yeteneğin değil, maddi imkânın süzgeci haline geliyor.

Varlıklı ailelerden gelen çocuklar staj yapıyor, bağlantı kuruyor, iş teklifi alıyor. Diğerleri başvuru formlarında "deneyim yok" kutusunu işaretleyip eleniyor.

"Ama staj deneyim kazandırıyor" diyenlere

Gerçekten mi?

Stajda masa toplamak, kahve taşımak, "abi bu dosyayı PDF yap" emirleri almak deneyim mi? Yoksa ucuz iş gücü mü?

Stajın asıl değeri öğrenmek değil, kapıdan girmek. Bir ismi özgeçmişe yazdırmak. "Goldman'da staj yaptım" cümlesini kurabilmek.

Bu da stajı bir eğitim aracı değil, bir statü sembolü yapıyor. Ve statü sembolleri, tanımı gereği, herkese açık değildir.

Türkiye'de durum nasıl?

Bizde staj kültürü biraz farklı işliyor. Üniversiteler zorunlu staj istiyor, öğrenciler "bir yerlere" giriyor, çoğu zaman ne yaptıklarını kendileri de bilmiyor.

Ama finans ve teknoloji sektöründe rekabet artıyor. Artık Türkiye'de de "doğru stajı" yapmamış birinin iş bulması zorlaşıyor.

Ve aynı eşitsizlik burada da geçerli: İstanbul'da üç ay kalacak parası olan staj yapıyor. Olmayan, Anadolu'dan LinkedIn'e bakıyor.

Çözüm: Tüm stajlar ücretli olmalı

Staj sistemi düzelmeyecek. Şirketler ucuz iş gücünden vazgeçmeyecek. Üniversiteler "sektör deneyimi" fetişizminden geri adım atmayacak.

Ama en azından bir şey yapılabilir: Tüm stajlar zorunlu olarak ücretli olmalı.

Bu hem stajyerin emeğini tanır, hem de maddi durumu kötü olan öğrencilere kapıyı açar. Ücretsiz staj, aslında "sadece zenginler başvurabilir" demektir — bunu açıkça söylemiyoruz, ama sistem böyle çalışıyor.

Finans sektörü bunu çoktan anladı. Stajyerlerine yüksek maaş ödüyorlar — çünkü en iyi yetenekleri çekmek istiyorlar. Diğer sektörler de aynı mantığı benimsemeli.

Aksi halde staj, bir öğrenme deneyimi değil, bir sınıf ayrımı aracı olmaya devam edecek.

Ve stajyerlere bir not

Eğer bu yaz bir yerlerde staj yapıyorsanız, birkaç şeyi unutmayın:

Bu sistemin saçmalığı sizin suçunuz değil. Masada oturup "bana iş verin" diye beklemek utanılacak bir şey değil — sistem sizi oraya koydu.

Ve bir gün, o masanın diğer tarafına geçtiğinizde, bu sürecin ne kadar absürt olduğunu hatırlayın.

Belki o zaman bir şeyleri değiştirebilirsiniz.

Ya da en azından, stajyerinize düzgün bir iş verin.