Fon soygununu teknik yönleriyle anlamak için izlediğim iktisatçılardan biri Kerim Rota’dır.
Rota, fon soygununun Temmuz 2025’te fark edildiğini yazıyor:
“Ne zaman TEFAS’a açıldılar ki bu da 2025 Temmuz’da oldu, bu tarihten sonra ben de, daha birçok uzman da konuyla ilgili yazmaya başladı ve uyardığı için gözaltına alınanlar oldu.”
Rota’nın bu cümlesinde çok şey var. En önemlisi, ta Temmuz 2025’te fark edip açıklayanlar, uyaranlar olduğu halde “sistem” niye bir yıl, hatta Eylül 2016’da patlak verinceye kadar bekledi?
Biliyorsunuz, eski MASAK Başkan Yardımcısı Ramazan Başak, haklı ve belgeye dayalı uyarılarının ardından gözaltına alınmıştı.
ROTA’NIN TESPİTLERİ
Bu sütunda en çok yazdığım konulardan biri “sistem”dir. Kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, bağımsız yargı, bağımsız kurumlar...
Kerim Rota, Agatha Christie’nin “Doğu Ekspresinde Cinayet” adlı romanıyla yazısına başlıyor. Dedektif Hercule Poirot, cinayette rolleri değişik derecelerde olan12 fail tespit etmişti. Rota da krizde rolü olan 12 faktörü anlatıyor: Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminden, cezasızlık algısına, Mehmet Şimşek’e, SPK’ya, BİST’e, BDDK’ya, Yargının koruma kalkanına, piyasa profesyonellerine, doğrudan failler ve işbirlikçilere, sosyal medyaya kadar 12 faktör.
Hukuken elbette hepsi sorumlu değil, bu faktörlerin bir kısmı sistemik sorunlardır.
Rota şu tespiti yapıyor:
“Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçişin ardından birçok özerk kurumda atama usulleri ve şartları değişti. Görevden almalar sıklaştı. 2018 sonrasında hayatımıza altı Merkez Bankası başkanı girdi. Ondan önceki 18 yılda bu sayı dörttü…”
CB SİSTEMİ
Niye böyle olmuştu? Rota, Prof. Dr. Hakkı Hakan Yılmaz’ın hazırladığı mukayeseli tabloyu veriyor: CB sisteminde, SPK’ya yapılacak atamalardaki liyakat şartları yumuşatılmıştı.
“Eskiden kurul üyeleri için ilgili alanlarda on yıllık mesleki deneyim aranıyor; hukukçu, özel sektör deneyimli ve kurum içinden gelen üyelerin bulunması kanunla güvence altına alınıyordu.
CB Sistemi’ne geçilirken bu koşullar kaldırıldı. Sermaye piyasalarında bir gün bile çalışmamış olmak artık SPK üyeliğine engel değildi. Beş yıllık genel çalışma deneyimi yeterli sayılıyordu.”
Düşünün, bir dalda “on yıl” çalışmışsınız; bilgi ve tecrübe edindiğiniz gibi meslekî gelenekleri ve değerleri de özümsemişsinizdir.
Ama böyle birikiminiz olmadan atanırsanız, “bizden” davranışları ağır basar.
Nitekim bütün dünyada “üst kademe” görevleri için yüksek öğrenim gibi uzun süreli tecrübe de aranır.
703 SAYILI KHK
CB sistemine geçerken, 9 Temmuz 2018’de parlamenter sistemin son kararnamesi olan 703 Sayılı KHK ve aynı gün yayımlanan 3 Sayılı Cumhurbaşkanı Kararnamesi ile yürütme organı yani devletin tüm icra ve denetim kurumları yeniden düzenlendi.
Sadece SPK değil, Merkez Bankası, BDDK, tüm Düzenleme ve Denetleme Kurumları, tüm “üst kademe” görevlilerinin kanunlarda yazılı tecrübe şartlı yumuşatıldı, Cumhurbaşkanı’nın atama yapabileceği personel havuzu genişletildi.
Mesela Merkez Bankası Başkan Yardımcısı atanmak için “meslekleri ile ilgili olarak en az on yıl çalışmış” olma şartı kaldırıldı. (703 Sayılı KHK, madde 151)
Cumhurbaşkanına “kurumsal hedefler” gerekçesiyle istediği an görevden alma ve yenisini atama yetkisi de verildi.
Böylece bütün “üst kademe” kamu görevlerine “bizden” atamalar ve aziller son derece kolaylaştı. Eski Cumhurbaşkanı Yardımcısı Fuat Oktay’ın ““nisiyatif almak istemeyen yöneticiler… Külliye’ye soralım diyorlar” diye tarif ettiği davranış oluştu. (11 Mart 2021)
Vahim fon soygunu, sistemdeki sorunların dışa vurmuş bir örneğidir; vatandaşın milyarlarca parasının “bizden”lerden oluşan bir organizasyonla soyulmasıdır.
YENİ ANAYASA
Sistemle ilgili böyle ağır sorunlar yokmuş gibi, “yeni anayasa” istenirken kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, bağımsız yargı gibi olmazsa olmaz normlar ağıza alınmıyor.
Oysa devletin daha fazla yetkiye değil, daha fazla denetime ihtiyacı var.
ABD’de Trump iki döneminde de Powell’ı Fed Başkanlığından almak istedi, hakaret etti, suçladı fakat görevden alamadı.
Trump’ın yanlış kararlarını onun atadığı yargıçlar durduruyor.
Çünkü kuvvetler ayrılığı ve denetim hem kurumsal hem kültürel olarak köklü ve güçlüdür.
Yeni anayasa yapılacaksa, olmaz olmaz şart; kuvvetler ayrılığı, denetim ve denge, özerk kamu kurumları, bağımsız denetim, ihlal edilemez hak ve hürriyetlerdir.
