Son zamanlarda sık sık “Devlet hukuk demektir. Hukuk yoksa devlet yoktur” diye hatırlatmada bulunuyoruz. Çünkü bu hatırlatmayı yapmamızı gerektiren çok fazla gelişme yaşanıyor maalesef. Ana muhalefet partisinin yönetimini mahkeme marifetiyle değiştirmek bunların en yeni örneği.
“Hukuk” Arapçada hak kelimesinin çoğulu, yani haklar demek oluyor. Öyleyse esas olarak insanların haklarının korunmasından veya güvence altına alınmasından söz ediyoruz, hukuk dediğimizde.
Tarihçilerin fikrine göre devlet kurumuyla beraber doğmuş, hukuk kurumu. Yani daha önce gelenek veya teamül olarak uygulanan ahlaki kurallar ile dini tabular merkezi bir siyasi otoritenin adaleti ve güvenliği sağlama vaadiyle ortaya çıkmasından sonra toplumsal kurallara (yasaya) dönüşmüş.
Demek ki devletin meşruiyeti de hukukla sınırlı. Taahhüdünün gereği olarak adaleti ve güvenliği sağlayamazsa -başka bir ifadeyle, uyruklarının haklarını koruyamazsa- meşruiyetini kaybetmiş oluyor.
Hobbes başta olmak üzere bir kısım düşünürler devletin ortaya çıkışını insanların hukuk güvencesine duydukları ihtiyaca bağlıyor.
Devletin -yani hukuk düzeninin- olmadığı çağlarda, diyor Hobbes, insanlar yalnız, fakir, mutsuz ve kısa bir hayat yaşıyorlardı. Herkes bir diğerinden gelebilecek saldırının korkusu içindeydi. Çünkü tek tek herkesin güvenliğini garanti edecek bir mekanizma yoktu. Ben komşuma zarar vermeyi düşünmeyebilirim ama komşumun benim için böylesi planları varsa ve bunu engelleyebilecek yasalar ve polis gücü mevcut değilse nasıl güven içinde olabilirim, işime gücüme yoğunlaşabilirim?
Herkesin eşit ve özgür olduğu bu dönemde insanlar -paradoksal biçimde- tam da bu yüzden korku içinde yaşamakta oldukları için aralarında bir sözleşme yaparak devleti tesis ettiler Hobbes’a göre. Yani özgürlüklerini verip karşılığında güvenlik aldılar. İnsanların can güvenliği olunca da üretim, ticaret, sanat, bilim gelişebildi.
Demek ki devlet hukuk için var. Locke, Rousseau, Durkheim gibi düşünürlerin görüşleri de bu yöndedir. Buna karşılık, siyasi düzenin temeline mutlak gücü koyan Machiavelli’ye göre ise hukuk devlet için vardır. Schmitt’e göre de siyasi örgütlenmenin temelinde bireysel haklar değil egemen gücün kararlılığı yer alır. Ancak siyaset felsefecilerinin çoğunluğu “devlet hukuku korumak için oluşturulmuştur” görüşündedir.
Gerçi eski çağlarda siyasi otoritenin “topluma adalet borcu” bugün devletten beklenen işlevi tam karşılamıyordu ama hukukun üstünlüğü, kuvvetler ayrılığı gibi kavramlar modern zamanlarda birden bire ortaya çıkmadı.
Roma’da olsun Osmanlılarda olsun, yargı kurumu fiilen yarı bağımsızdı diyebiliriz. Hükümdar karşısında bağımsız değildi tabii ama diğer kurumlara karşı bağımsızdı. Söz gelimi Osmanlılarda yargı görevinin ilmiye sınıfının inhisarında olması sivil ve askeri bürokrasinin müdahalesinden koruyordu bu kurumu.
Osmanlı yargı düzeninin hemen hemen 18. yüzyıl sonlarına kadar iyi kötü işlevini yerine getirdiğini görüyoruz. Klasik dönemde ortaya çıkan belli problemlerin ise doğrudan saltanat makamının müdahalesiyle çözüldüğünü kayıtlar gösteriyor. Bu işleyiş modernite öncesi devirler için normaldir. Anakronik değerlendirmelere gerek yok.
Büyük tarihçimiz Halil İnalcık bu bakımdan Osmanlı devlet idaresini “keyfi bir patrimonial sistem” olarak tanımlayan büyük sosyolog Max Weber’e şiddetle itiraz eder.
Osmanlı hukuk düzeninin giderek çürümesi ve işlevini yerine getiremez hale gelmesi, devletin diğer organlarının yaşadığı dejenerasyondan bağımsız bir hadise değil.
Tanzimat’la başlayan modernleşme sürecinde siyasi iktidarın hukukla sınırlandırılması ve bireyin devlete karşı korunması amaçları doğrultusunda düzenlemeler yapıldı.
Bu dönemde hazırlanan Mecelle ise İslam hukukunun içinden sistematik/modern bir medeni kanun çıkarma girişimiydi.
Meşrutiyet ve Cumhuriyet dönemlerinde Türk hukuk sisteminin modernleştirilmesi yolunda atılan adımlarla öncelikle “hukukun üstünlüğü” fikri anayasal zemine taşındı. Merkezi bir yargı sistemi oluşturuldu.
Ne var ki 1950 sonrasının şehirleşme, sanayileşme ve demokratikleşme süreçlerinde devlet seçkinleri ile toplum arasında baş gösteren “uyum problemi” yeni oluşan sorunları çözümsüz bırakırken “hukuk fikri” alanında modernleşme tarihimizden miras alınan birikimi de heba edecek bir yola girildi.
Artık her konu siyasi kutuplaşmaya endeksliydi ve bu çerçevede devleti ve kurumları ele geçirme mücadelesi özellikle güvenlik ve yargı organlarını ideolojik vesayet kurumlarına dönüştürdü. Belki de ideolojik işlevlerine politik işlev eklendi demek lazım.
1980 sonrasının Türkiye’sinde toplumu ve sivil siyaseti kontrol altında tutmayı misyon edinen bürokrasi görevi adalet dağıtmak olan yargı kurumuna neredeyse bir siyasi parti işlevi yükledi. 2000’li yıllarda iktidara gelen AK Parti kadroları bürokratik vesayeti sona erdirmeyi vadetmişti. Kurumlar siyaset yapmayacaktı, siyaseti halkın temsil görevi verdiği kadrolar yapacaktı. Mamafih gelinen noktada yargının siyasallaşma performansı hepimize 80’leri, 90’ları aratır hale geldi.
Problemin kaynağında bir zihniyet problemi var. Geçmişte de bugün de… Türk toplumunun tamamının davranış kodlarını belirleyen ortak zihniyetimiz sosyolojik anlamda millet olma aşamasına ulaşamamış topluluk zihniyeti. Millet nosyonu gelişmediği için devlet nosyonu da gelişmemiştir. Devlet bize ait olmayan, bizim dışımızda bir varlıktır. Bizim olmadığına göre, ele geçirilecek bir kaledir. Onlar ele geçireceğine bizimkiler ele geçirsin dediğimiz güç ve servet kaynağıdır.
İşte bundan dolayı “Devlet hukuk için midir yoksa hukuk devlet için midir?” tartışmasının karşılığını bulamazsınız buralarda.
Tekrar yazının en başındaki konuya dönersek… İnsanların bireysel haklarının ellerinden alınmasına karşı duydukları güvenlik ihtiyacı devleti/hukuku ortaya çıkardı diyordu çoğu siyaset felsefecisi. Peki, devlet gücünü ele geçiren birilerinin bu gücü suistimal ederek insanların haklarını gasp etmesi karşısında yapılacak bir şey var mı?
Burada bir paradoks söz konusu aslında. Devletin gücü yerindeyse hiç kimsenin devlet gücünü ele geçirmeye gücü yetmez. İsterseniz devlet kelimesini hukuk olarak da okuyabilirsiniz.
