Başkanlık sistemi diye ağızdan çıkıyor ama çok, hatta birbirine zıt çeşitleri var. Ana ayırım, kuvvetler ayrılığının olması veya olmamasıdır.
Trump megaloman. Şuna buna meydan okumadan, aşağılamadan duramıyor. Çin’e gitti. Çin lideri Xi ile görüştü. ABD basınında, “eli boş dündü” diye haberler çıktı. Çin liderini aşağıladığı, tehdit ettiği yolunda ben bir haber görmedim.
Ama Batılı liderlerden aşağılamadığı, tehdit etmediği kalmadı. Çünkü kendini onların “patron”u görüyor. Xi’ye öyle davransa, kendi egosunu çizecek bir misillemeyle karşı karşıya kalabilirdi.
İtalya Başbakanı Meloni, Trump’a yakın bir isimdi. Fakat İran’a saldırısında Trump’a destek vermedi. Trump köpürdü. “Meloni benimle fotoğraf çektirmek için yalvardı… acıdım” dedi. Tabii Meloni reddetti. Milliyetçi Meloni “ben ve İtalya asla yalvarmayız” diye cevap verdi.
Aslı ne? Bilmiyorum. Fakat Trump yalancılığıyla tescillidir, bunu bilmeyen yok.
SİSTEM MESELESİ
Hiçbir sistem yanlış politikaları ve Trump tarzı delilikleri önleyemez. Fakat aşırı yetkilerin tek elde toplanmasının büyük zararlarını önlemek için “kuvvetler ayrılığı” ve “denetim ve denge” gibi ilkeler, kurumlar geliştirilmiştir.
Bu kültürün güçlü kurumlarla temsil edildiği ülkelerde Trump gibi megalomanlar bile yargıya el atamaz. İstediğini senatör, milletvekili yapamaz. Merkez Bankası’na emirler yağdırır ama kimse dinlemez.
Bu “güçlü kurumlar”ın bir örneği Amerikan Merkez Bankası Fed’dir.
Faizleri emirle indirtip piyasaya ucuz para salarak seçim kazanmak isteyen Trump, Fed Başkanı Jerome Powell’a baskılar yaptı, hakaretler etti fakat Powell “laf dinlemedi.”
Trump onu görevden alamadı. Yetkisi yoktu. Görevden almaya kalksa biliyordu ki bağımsız mahkemeler derhal durdurur ve iptal ederdi.
Görev süresi dolan Powell, 30 Nisan’da Fed’in bağımsızlığının değerini anlatan tarihi bir konuşmayla görevden ayrıldı. Trump, onun yerine Kevin Warsh’ı atadı.
TRUMP’IN ATADIĞI İSİM
ABD başkanlık sisteminde “kuvvetler ayrılığı” ve “denetim ve denge” vardır. Başkan’ın atamaları, Senato’nun denetiminden geçer. Adamı çağırırlar, sorguya çekerler, kariyeri, geçmişi, ahlakı…
Warsh 4 Mayıs’ta Senato komitesinde sorgulandı. Konuyla ilgili soruya verdiği cevap:
“Fed, para politikası konularında kesinlikle bağımsız olmalıdır. Fakat para politikası dışındaki konularda Senato ile ve Trump yönetimi ile çalışmak isterim.” (CNBC, 4 Mayıs)
Görüyor musunuz, ‘Fed’e karışmayın, bunun dışındaki konularda birlikte çalışabiliriz’ diyor.
Warsh 56 yaşında. Görevi bitince iyi bir makama gelmek için göze girmeyi düşünmüyor. Biliyor ki, liyakat, en değerli altın bileziktir.
Trump’ın atadığı Wash, beklenenin aksine, faizleri indirmedi. Hatta enflasyonla mücadelede daha kararlı. Merkez bankacığı uzmanı Prof. Selva Demiralp, Warsh’ın “daha şahin” politikalar sinyali verdiğini ve Fed’in kurumsal yapısını güçlendirmek için dört ayrı araştırma ekibi kurduğunu yazıyor.
ABD’de mahkemeler, Trump’ın 200’den fazla kararını durdurdular, bunu da belirtelim.
CB SİSTEMİ
Bizde Cumhurbaşkanı’nın hiçbir kararı ve kararnamesi Meclis denetimine tabi değildir. CB sisteminin mimarları, “Gazi Meclis”e, Senato’nun denetim yetkilerini vermediler. Trump istediği kişiyi senatör, milletvekili yapamaz.
Erdoğan partisinin lideri olarak istediğini milletvekili yapıyor. Meclis grubuna, dolayısıyla yasamaya hakim.
Dahası, HSK üyelerini kendisi ve Meclis’te iktidar grubu atıyor. HSK yoluyla yargı üzerinde “güçlü bir siyasi etkisi” var.
İste, “silkeleme” soruşturmaları, HSK tarafından Akın Gürlek’in Başsavcı atanmasıyla başladı.
Kurumlara gelince… Merkez Bankası’nın bağımsızlığı 3 Sayılı CB Kararnamesi ile kaldırıldı. Trump, Powel’ı görevden alamamıştı, Erdoğan ise bu sayede Murat Çetinkaya’yı, Murat Uysal’ı, Naci Ağbal’ı, Şahap Kavcıoğlu’nu, Hafize Erkan’ı birkaç ay arayla görevden aldı!
Bu görülmemiş kurumsal istikrarsızlığı durdurabilecek tek kurum yok CB sisteminde.
Sadece “faiz sebeptir” politikası değil, yargının ve kurumların böyle güven erozyonuna uğraması da enflasyonun ve yatırım güvensizliğinin en önemli sebepleridir.
“Kuvvetler ayrılığı” ve “denetim ve denge” kavramları hiç aklımızdan çıkmamalı.
