Fon vurgununda genç, atak, süper becerikli “bizden” isimler dikkat çekiyor. Geçen haftanın starı Taha Çakmak…

Başında bulunduğu Türkiye Sigorta’nın parasını Tera fonlarına yatırması karşılığında elden 1 milyon dolar rüşvet aldığı iddia ediliyor.

Fon vurgununda ortaya çıkan isimlerden biri, genel tablodan tipik bir örnek.

Şamil Tayyar’ın deyişiyle:

“Vurgun mahallindekiler bizim çocuklardı. Sözüm ona finans dehasıydılar, yerli ve milliydiler. Güçlüydüler. Dokunulmazlardı. Yağma coşkusuyla kendi finansal iktidarlarını kuruyorlardı…”

Fakat sadece vurgun vuranlar değil. Verilmemesi gereken ruhsatları veren… Bir yıl öncesinde MSCI ve on ay öncesinde Bakan Şimşek tarafından yapılan uyarılara rağmen tedbir almayıp milyarların soyulmasını önlemeyen kurumların yöneticileri… Üstelik en büyük vurgular son dört ayda…

DÜZGÜN YÖNETİM

Çağımızda düzgün devlet yönetiminin formülü, geleneksel “sadakat” değildir. Liyakati, görev süresi, yetki ve sorumlulukları, denetlenmeleri kanunla belirlenen modern “hukuki rasyonel bürokrasi”dir.

Bunun tam bir örneği, Ecevit hükümeti döneminde Kemal Derviş’in telkiniyle Merkez Bankası Başkanlığına Süreyya Serdengeçti’nin atanmasıdır. İşte 3 Mart 2001 günlü Milliyet’in haberi:

Praşütle indirilmemiş. Merdivenlerden yıldırım hızıyla çıkartılmamış. Yirmi yıl Merkez Bankası’nın çeşitli kademelerinde çalışarak, kurumla, kurumun değerleriyle bütünleşmiş… Hiçbir iktidarın “bizden”i olmadığı için ehliyet ve liyakatiyle görevinde adım adım yükselmiş.

Merhum Süreyya Serdengeçti TCMB tarihinde en başarılı başkanlardan biridir.… Bir diğeri Durmuş Yılmaz, bir diğeri Rüşdü Saracoğlu…

MESELA MERKEZ BANKASI

Taha Çakmak, Ziraat Bankası bünyesinde çeşitli yöneticilik görevinde bulunduktan sonra 2019’da BDDK Başkan Yardımcısı olarak atanmış. İki yıl sonra Merkez Bankası Başkan Yardımcısı... İki yıl sonra niyeyse Temmuz 2023’te bu görevden alınmış, 3 Ağustos’ta, Türkiye Sigorta’nın başına getirilmiş.

Nasıl olmuş bu? Çünkü devlet geleneğimizde üst kademe kamu görevleri genelde beş yıllık dönemler halinde idi, böyle hızlı tırmanışlar olmaz idi.

CB sistemine geçmeden önce, TCMB Kanunu’nun 29 .maddesine göre, bir kişinin TCMB Başkan Yardımcısı atanması için:

- En az on yıl meslekî tecrübeye sahip olması,

- TCMB Başkanı’nın o kişiyi önermesi,

- Hazine ve Maliye Bakanı’nın, artı Başbakan’ın, artı Cumhurbaşkanı’nın imzalaması lazımdı.

Süzgeçleri görüyor musunuz?

Fakat CB Sisteminde bu şartların hepsi kalktı. (703 Sayılı KHK, md. 151/j)

Hızlı yükselmelerin yolu açıldı. “Mülakat” bunun örneklerinden sadece biri.

“Bizden” olmak, bir aidiyet duygusu ve güçlülük algısı da yarattı. Nitekim patlak vermeseydi sürüp gidecek, denetimle ortaya çıkarılamayacaktı.

CB SİSTEMİNDE

Artık Cumhurbaşkanı tek imza ile “üst kademe” kamu görevlilerini her an değiştirebilir. Merkez Bankası’na atanmak için yüksek tahsil ve “yeterli bilgi ve deneyime sahip” (kaç yıl, nasıl?) olmak yeterlidir.

Başkanlık sisteminde yetki tabii ki sadece Başkan’ındır, “tek imza”dır.

ABD’de süzgeç Senato denetimidir. Adamı çağırıp TV ekranları önünde sorguya çekerler. Başkan da Senato’nun kabul edebileceği vasıfta atamalar yapmak zorunda kalır.

İşte, Fed Başkanı Powell bu süzgeçten geçerek 2018’de atanmış, Trump’ın çirkin baskılarına boyun eğmemiş, Trump onu görevden alamamış, nihayet Mayıs 2026’da görev süresi dolduğunda ayrılmıştı.

Bizde ise Cumhurbaşkanı’nın hiçbir tasarrufu Meclis denetimine tabi değildir. Süzgeç yoktur. 3 Sayılı CB Kararnamesi ile, görev süresiyle bile sınırlı olmadan görevden alma ve atama yetkisi vardır.

Böylece atamalarda “bizden” faktörü ön plana geçti… Hızlı yükselişlerin, kurumlar arasında “bizden” olmanın yarattığı ‘dayanışma’, destek, kayırma duygularının ve “denetim” yokluğu algısının yol açtığı sorunları yaşıyoruz.

Neticeten, çeyrek yüzyılın özeti: Liyakate dayanan “hukuki rasyonel bürokrasi”den, “sadakat” öncelikli “neopatrimonyal bürokrasi”ye yönelişin sorunları bunlar.

Onun için mesele sadece adli yönleriyle görülmemeli. İdari reform, yargı defordmu, sistem reformu akıldan çıkmamalı.