Hayır fon dolandırıcılığı teknolojisi yerli ve milli değil. Endonezya’daki adı adı, goreng saham. Yani hisse kızartmak.
Her şey aynı:
Önce kimsenin ilgilenmediği ucuz hisseleri topluyorsunuz. Kendi aranızda alıp satarak fiyatlarını şişiriyorsunuz. Gerçek yatırımcılar yükselişe kapılınca hisseleri onlara satıp çıkıyorsunuz.
Endonezya’da spekülatörler bununla yetinmedi. Devletin sigorta ve emeklilik fonlarını da bu oyuna soktular.
1859’da kurulmuş kamu sigorta şirketi Jiwasraya, 2018’de müşterilerine ödeme yapamaz hale geldi. Yüksek getiri vadettiği poliçelerden topladığı paralar, fiyatları şişirilmiş hisselere ve bunları taşıyan yatırım fonlarına yatırılmıştı. Hisseler düşünce kasa boşaldı. Kamu zararı 16,8 trilyon rupiye, dönemin kuruyla yaklaşık 1,2 milyar dolara ulaştı.
2019’da Meclis’te konuşan Güney Koreli Kim Ki Pong, ölen eşinden kalan birikimini Jiwasraya’ya yatırdığını anlattı. Kızının Kore’deki düğününe gitmek istiyor ama kendi parasını alamıyordu. Aynı durumda binlerce poliçe sahibi vardı.
Soruşturma genişleyince askerlerin, polislerin ve Savunma Bakanlığı çalışanlarının sigorta-emeklilik paralarını yöneten Asabri’de de benzer işlemler ortaya çıktı. Buradaki zarar 22,78 trilyon rupi, yaklaşık 1,6 milyar dolardı. İki dosyanın toplamı yaklaşık 2,8 milyar dolara ulaştı.
Savcılığa göre spekülatörler, düşük likiditeli hisselerin fiyatlarını koordineli işlemlerle yükseltiyor, ardından kamu kurumlarına yüksek fiyatlardan satıyordu. Yatırım fonları da bu trafiğin bir parçasıydı. Asabri dosyasında Jimmy Sutopo’nun bağlantılı hisselerde 373 işlem yaparak fiyat artışına katkıda bulunduğu, ardından 781 milyar rupiyi aşan işlemlerle hisselerin kuruma satıldığı ileri sürüldü.
Paranın izini süren savcılar lüks konutlara, otomobillere, bir sıvılaştırılmış doğal gaz gemisine ulaştı. Benny Tjokrosaputro’nun el konulan mal varlığı arasında toplam 14,3 milyon metrekareyi bulan 2.031 arsa vardı. Bir emeklilik fonu skandalının sonunda neredeyse küçük bir kasaba büyüklüğünde arazi çıktı.
İşin siyasi tarafı da vardı. Muhalefet, Jiwasraya’dan Cumhurbaşkanı Joko Widodo’nun 2019 seçim kampanyasına para aktarıldığını iddia etti. Şirketin eski finans direktörünün Cumhurbaşkanlığı Ofisi’nde çalışmış olması tartışmayı büyüttü. Jokowi’nin ekibi iddiayı reddetti; kampanyaya para aktarıldığı mahkemede kanıtlanmadı.
Muhalefet özel yetkili Meclis soruşturması istedi. İktidar koalisyonu kabul etmedi, daha sınırlı çalışma komisyonları kuruldu. Siyasi sorumluluğun kapsamlı biçimde araştırılmasına direnilirken adli soruşturmalar sürdü.
2020’de Jiwasraya dosyasında iki iş insanı, Benny Tjokrosaputro ve Heru Hidayat, müebbet hapse mahkûm edildi. Eski genel müdür, finans direktörü ve yatırım yöneticileri dahil altı sanığa müebbet cezası verildi. Asabri dosyasında da emekli generallerin bulunduğu eski yöneticiler mahkûm oldu. 2025’te soruşturma, geçmişte sigortacılık denetiminden sorumlu üst düzey bir Maliye Bakanlığı bürokratına kadar uzandı.
Fakat müebbetler mağdurların parasını geri getirmedi. Devlet, Jiwasraya poliçelerini yeni kamu şirketi IFG Life’a devredip yeniden yapılandırdı. Bu amaçla milyarlarca rupilik kamu sermayesi kullanıldı. 2025’te 166 yıllık Jiwasraya’nın faaliyet izni iptal edildi. Nisan 2026’da IFG Life, o yıl yaklaşık 95 bin eski müşteriye 7,5 trilyon rupiden fazla ödeme yapmayı planlıyordu. Skandalın sekizinci yılında ödemeler sürüyordu.
Peki hisseleri kızartmak bitti mi?
2026 başında uluslararası endeks sağlayıcısı MSCI, Endonezya borsasında şirketlerin gerçek sahipleri, halka açık hisselerin kimlerin elinde bulunduğu ve koordineli işlemler konusunda ciddi şeffaflık sorunları tespit etti. Ocakta Endonezya hisselerinin endekslere yeni girişlerini ve üst kategorilere yükseltilmesini dondurdu.
Hükümet, halka açık asgari hisse oranını yüzde 7,5’ten yüzde 15’e çıkarma ve büyük ortakları daha açık gösterme reformları vadetti. Fakat MSCI bunları yeterli bulmadı.
15 Ekim 2026’da daha ağır bir ihtimali gündeme getirdi: Endonezya’nın gelişen piyasalar endekslerinden çıkarılıp “bağımsız piyasa” statüsüne düşürülmesi. Bu karar kesinleşirse uluslararası endeks fonlarının Endonezya hisselerini satması gerekebilir. Nihai değerlendirme Haziran 2027’ye kadar yapılacak. 16 Ekim’de Endonezya borsası sert düştü.
MSCI’nın kararı doğrudan eski Jiwasraya ve Asabri davalarına dayanmıyor. Ama aynı ülkede yıllar sonra bile hisse fiyatlarına, gerçek ortaklık yapılarına ve denetimin etkinliğine güven sorununun sürdüğünü gösteriyor.
Endonezya’da bizden farklı olan kısmı yargının görevini yapması. Spekülatörlere müebbet verildi, generaller ve bürokratlar yargılandı, binlerce arsaya el konuldu. Yine de uluslararası finans sisteminin sorusu değişmedi:
Borsanızdaki fiyatların gerçek olduğuna nasıl güveneceğiz?
