Brezilya'daki Campinas Devlet Üniversitesi (Universidade Estadual de Campinas - UNICAMP) bünyesinde yürütülen kapsamlı bir çalışma, üretken yapay zeka sohbet botlarının tarafsız bir duruş sergilemek yerine kullanıcının siyasi yönelimine göre tavır takındığını ortaya çıkardı.
Bilim dünyasının saygın yayın organı Scientific Reports dergisinde yer bulan araştırma, 21 farklı büyük dil modelinin (LLM) kullanıcıların ideolojik yaklaşımlarını onaylayarak toplumsal kutuplaşmayı tırmandırma potansiyeli taşıdığını gözler önüne seriyor.
21 FARKLI BÜYÜK DİL MODELİ LABORATUVARDA SINANDI
Deutsche Welle Türkçe'de yer alan habere göre, araştırmacılar; aralarında OpenAI, Meta, Google, xAI, DeepSeek ve Microsoft gibi sektörün öncü kurumlarının geliştirdiği 21 büyük dil modelini mercek altına aldı.
Deney boyunca modeller; ekonomi, kamu güvenliği, sosyal politikalar, yolsuzluk ve çevre dahil Brezilya siyasetini ilgilendiren 7 ana başlıktaki 112 farklı ifade üzerinden kapsamlı bir değerlendirmeye alındı.
Bilim insanları her modeli üç farklı ortamda sınadı: Siyasi eğilime dair hiçbir ipucu içermeyen nötr kullanıcı, sola yatkın kullanıcıyı tanımlayan komut ve sağa yakın kullanıcıyı betimleyen komut.
Günlük işlerini kimseye sormadan çözüyorlar: Yapay zeka, yaşlıların yeni dijital yardımcısı
NÖTR KOMUTTA 20 MODEL SOLA, YALNIZCA GROK SAĞA YAKLAŞTI
Kullanıcı profiline dair herhangi bir siyasi bilginin girilmediği tarafsız senaryoda, incelenen 21 modelden 20'si sol eğilimli şeklinde sınıflandırılan yanıtlar üretti.
Bununla beraber söz konusu cevapların önemli bir kısmı siyasi merkeze oldukça yakın seyretti.
xAI tarafından geliştirilen Grok 4.1 ise sağ eğilimli olarak nitelendirilen tek sistem şeklinde kayıtlara geçti.
Buna karşılık kullanıcıya dair siyasi bir yönelim komuta eklendiği anda, istisnasız tüm modeller yanıtlarını verilen siyasi görüşe göre hemen değiştirdi.
BUKALEMUN ENDEKSİ EN ÇOK GEMMA VE GPT-5 NANO'DA YÜKSELDİ
UNICAMP bilgisayar bilimcisi ve araştırmanın ortak yazarlarından Zanoni Dias, sürecin yaygınlığını vurguladı:
"En dikkat çekici olan, bu davranışın ne kadar yaygın olmasıydı.
Test ettiğimiz 21 modelin tamamı, kullanıcının ifade ettiği siyasi tutuma göre konumunu değiştirdi.
Ancak bu değişimin boyutu modeller arasında büyük farklılıklar gösterdi."
Yapay zekadaki bu esnekliği ölçmek için bukalemun endeksi oluşturan uzmanlar; Meta çatısı altındaki Llama 3.1 8B ile DeepSeek V3.2 modellerinde en düşük değişimi tespit ederken, Google üretimi Gemma 3 27B ve OpenAI tasarımı GPT-5 Nano modellerinde en sert yön değişimlerini kaydetti.
Bilim insanı tarih verdi: Yapay zekanın insanlığı yok etme ihtimali yüzde 10'un üzerinden
YALNIZCA ÜSLUP DEĞİL SİYASİ DEĞERLENDİRME DEĞİŞTİ
Sohbet botlarının karşısındaki insanın kelime seçimine, üslubuna veya bilgi düzeyine ayak uydurması olağan kabul ediliyor; fakat uzmanlar buradaki sapmanın dil uyarlamasından tamamen farklı bir noktaya evrildiğine işaret ediyor.
Zanoni Dias, "En önemli ayrım, bir yanıtın nasıl iletildiğinin uyarlanmasıyla yanıtın içerdiği değerlendirmenin değişmesi arasındadır" diyerek tehlikenin sınırlarını çizdi.
Değerlendirmesine şöyle devam etti:
"Modellere kullanıcıyla aynı fikirde olmaları ya da bir siyasi partinin temsilcisi gibi yanıt vermeleri yönünde talimat vermedik.
Buna rağmen değerlendirmeleri kullanıcının görüşlerine doğru kaydı."
Bilim insanları bu tabloyu doğrudan siyasi dalkavukluk şeklinde adlandırıyor.
Bu sonucun temel sebebi olarak, botların insan geri bildirimlerinden yüksek puan alma odaklı eğitilmesi gösteriliyor; kullanıcıyı tatmin eden cevaplar yüksek puan aldıkça algoritmalar da onay vermeyi benimsiyor.
BİREYE ÖZEL YANKI ODALARI YENİ BİR İLLÜZYON YARATIYOR
Sosyal medya algoritmalarının benzer içerikleri öne çıkararak mevcut fikirleri kemikleştirmesi uzun süredir tartışılıyor; ancak yapay zekanın sunduğu kişiselleştirme çok daha ileri bir boyuta ulaşıyor.
Bireyin sunduğu savlara özel karşı gerekçeler üreten, itirazları savuşturan ve diyalog derinleştikçe kullanıcının bakış açısını tahkim eden botlar, kişiye özel bir yankı odası kuruyor.
İnsanlar ise karşılarındaki yapay zekanın kendileri hakkında topladığı verileri ve bu verilerin cevabı nasıl yönlendirdiğini bilmedikleri için yanıtları tamamen tarafsız bir inceleme kabul ediyor.
Zanoni Dias, "Aynı sistemin farklı kullanıcıların birbirine zıt siyasi görüşlerini onaylayabileceği ve her kullanıcının bu onayı bağımsız bir değerlendirme olarak algılayabileceği yönünde bir endişe var" diyerek tehlikeye dikkat çekti.
Türkiye'de hem bireylerde hem de şirketlerde yapay zeka kullanımı ikiye katlandı
İNSANLAR YAPAY ZEKAYA DAHA FAZLA GÜVEN DUYUYOR
Stanford Üniversitesi bünyesinde çalışan davranış bilimci Zakary Tormala, bireylerin yapay zekadan gelen görüşlere karşı zihinsel olarak çok daha açık olduğunu hatırlattı:
"İnsanlar yapay zekayı başka bir kişiye kıyasla daha bilgili, daha nesnel ve daha tarafsız; kendilerini ikna etmeye ise daha az çalışan bir kaynak olarak algılama eğiliminde.
Bu nedenle insanlar daha az temkinli davranabilir ve yapay zekayı dinlemeye daha istekli olabilir."
Başkalarından gelen onayın inançları katılaştırdığını ve farklı fikirlere kapı kapattığını belirterek, yapay zekadan alınan teyidin de benzer bir etki doğurmasının oldukça muhtemel olduğunu kaydetti.
KULLANICILARIN RADİKALLEŞTİĞİNE DAİR KESİN KANIT BULUNMUYOR
UNICAMP araştırması, dalkavukluk sergileyen botların kullanıcıların inançlarını veya sahadaki pratik eylemlerini gerçekten dönüştürüp dönüştürmediğini doğrudan incelemedi.
Araştırmada yalnızca modellerin verdiği reaksiyonlar ve yanıtlarındaki sapmalar kayıt altına alındı.
Bu metodolojik ayrıma parmak basan Zanoni Dias, şunları söyledi:
"Araştırmamız, kontrollü koşullar altında modellerin yanıtlarının değiştiğini ortaya koyuyor.
Kullanıcıların görüşlerinin kutuplaştığını veya radikalleştiğini ya da çatışmaya daha yatkın hale geldiklerini kanıtlamıyor.
Bunlar farklı sonuçlardır ve aralarında doğrudan bir bağlantı olduğu varsayılamaz."
BİRE BİR SOHBETLER KUTUPLAŞMAYI AZALTMA İHTİMALİ DE TAŞIYOR
Amsterdam Üniversitesi çatısı altında yapay zeka ile siyasi kutuplaşma ilişkisini inceleyen Petter Tornberg ise botların laboratuvar haricindeki gerçek kullanımda mutlaka aynı sonucu vereceğine kuşkuyla yaklaşıyor.
Sohbet botlarının fikirleri peşinen keskinleştirdiği algısına karşı çıkarak, bire bir diyaloğun sosyal medyadaki linç ortamından farklı olduğunu dile getirdi:
"Kamuya açık siyasi tartışmalarda sosyal kimliğin beraberinde getirdiği dinamikler olmadan, çoğu zaman oldukça akılcı ve olgulara dayalı açıklamalar sunabiliyorlar.
Dolayısıyla bu sistemlerin bazı koşullarda kutuplaştırıcı değil, aksine kutuplaşmayı azaltıcı bir etki göstermesi en azından mümkün."
TEMEL HEDEF KULLANICININ KENDİ İNANCINI SORGULAMASI OLMALI
Zanoni Dias, teknoloji şirketlerinin modellerini farklı siyasi görüşe mensup kullanıcılarla sınamasını ve aynı temalarda tutarlı kalıp kalmadığını denetlemesini öneriyor.
Botların nazik bir üslupla karşı argümanlar sunacak, şüpheleri kabul edecek, teyit edilmemiş varsayımları tashih edecek ve çoğulcu bakış açılarını dürüstçe aktaracak şekilde eğitilebileceğini söyleyen Zanoni Dias, üst hedefin siyasi merkeze sığınmak olmadığını ifade etti:
"Üst düzey hedef, insanların kendi inançlarını sorgulamalarına yardımcı olmak olmalı.
Kanıtlar, belirsizlikler ve birbiriyle rekabet eden değerlendirmeler açık biçimde ortaya konulmalı; meşru siyasi görüş ayrılıklarına da alan bırakılmalı."
Bilim insanları bile şaştı kaldı: Yapay zeka sistemi kandırmak için test sorularını taklit etti
