Adaletsizliklerle dolu bir dünyada yaşıyoruz.

Yoksulluktan yatağa aç gönderilen çocuklar, çok düşük ücretlerle çalışmaya mahkum gençler, şiddet mağduru kadınlar, evleri bombalanıp çadırlarda yaşamaya mahkum edilen siviller…

Toplumsal dayanışmanın iyice aşındığı, sosyal sözleşmelerin altının oyulduğu bir çağdayız.

İnsanları bir arada tutan içtimai bağlar hızla zayıflıyor.

Bu iklimde bir sığınak arayanlar, empati duygusuna müracaat ediyorlar.

Tamamen kendilerine odaklanarak başka insanların uğradığı haksızlıklara, çektiği acılara, maruz kaldığı zulümlere karşı duyarsızlaşan insanlara “kendini onun yerine koy” diyorlar.

Fakat doğrusu bu pek de bir işe yaramıyor!

KİŞİSELLEŞTİRİLMİŞ EMPATİ TUZAĞI

Mesela kadınlara laf atan, onlar hakkında çirkin sözler söyleyen erkeklere, “aynısı senin yakınlarına yapılsaydı ne hissederdin” diyorlar.

Bu, ahlakı ilkesel bir zeminden koparıp kişisel bir mülkiyet ilişkisine indirgeyen bir argüman.

Yaptıklarının ahlaken yanlış olduğunu fark edemeyenler, bu tür kişiselleştirilmiş empati çağrıları ile tedavi edilemezler!

İlk bakışta kusursuz bir ahlaki pusula gibi görünen empati çağrısı, aslında içinde tehlikeli bir paradoksu barındırıyor.

Biraz açalım.

EMPATİNİN SINIRLARI VE PSİKOLOJİK DARALMA

Kanadalı psikolog Paul Bloom, Against Empathy (Empatiye Karşı) adlı kitabında başkasının bakış açısını anlama çabasını (bilişsel empati), duygusal empatiden ayırır.

Bloom, duygusal empatinin odağına aldığı kişiyi aydınlatırken, geri kalan herkesi karanlıkta bırakan bir projektör gibi çalıştığını savunur.

Dikkatimizi belli bir mağdura veya tekil bir dramatik hadiseye odaklamak, somut bireysel acılara karşı belli bir hassasiyet üretir ama çok daha fazla sayıda insanı etkileyen yapısal sorunları görüp ele almamızı engelleyebilir.

Duygusal bir özdeşleşme kurduğumuzda, adalet duygumuz nesnelliğini yitirip kişiselleşir. Oysa bir insanın temel haklarından mahrum bırakılmasının yanlışlığı, bizim onun ne hissettiğini anlamamızdan bağımsız bir hakikattir, bir etik aksiyomdur.

Adaletsizliğe karşı çıkmak için duygusal bir bağa ihtiyaç duymak, aslında ahlaki bir zayıflıktır.

Çünkü bu mantık, “kendimize yakın hissetmediğimiz” veya “anlamakta zorlandığımız” grupların uğradığı haksızlıklara karşı bizi körleştirir.

SOSYOLOJİK KÖRLÜK: BİREYSEL DUYGUDAN YAPISAL ADALETE

Empati çağrısı çoğu zaman yapısal/sosyolojik sorunları bireysel/psikolojik sorunlar gibi görmenin bir neticesidir.

İşçilerin ağır çalışma şartlarını veya bir azınlığın uğradığı ayrımcılığı sadece empati üzerinden tartışmak, meseleyi bir duygusal bağ kurma problemine indirger.

Oysa burada ihtiyaç duyulan duygusal bağ değil, ilkeli bir adalet anlayışıdır.

Modern toplumun işleyişi kişisel duygulara değil, evrensel normlara dayanmalıdır.

Bir haksızlık karşısında “Zarar uğrayan kişinin yerinde olsaydım ne hissederdim?” diye sormak yerine, “Bu durum insanlık onurunu zedeliyor mu veya evrensel hukuk kurallarına aykırı mı?” diye sormak, bizi çok daha sağlam bir zemine taşır.

MAĞDURUN ACISI BİR “SAHNE GÖSTERİSİ” DEĞİLDİR

Mağduriyeti anlamak için empatiyi şart koşmak, mağdurun acısını bir seyirlik nesneye dönüştürme riskini taşır.

Bir adaletsizliğin tespiti, hiçbir duygusal tercümeye muhtaç olmamalıdır.

Aç bir çocuğun, haksız yere hapse atılmış bir düşünürün ya da evini terk etmek zorunda kalmış bir mültecinin durumu, kendimizi onların yerine koyma kapasitemizden bağımsız bir ahlaki aciliyettir.

EMPATİDEN ETİK SORUMLULUĞA

Empati kişisel ilişkilerde kıymetli bir yetenek olabilir ancak toplumsal adalet söz konusuysa yetersiz, hatta çoğu zaman yanıltıcıdır.

Bir zulmü görüp ona karşı bir tavır almak için, mazlumun acısını birebir tecrübe ya da hayal etmek şart değildir!

Haksızlığı görmek için başkalarının acısını hissetmek bir motivasyon sağlayabilir; ama toplumsal bir düzen için esas gereken, adaletin nesnel terazisini elden hiç düşürmemektir.

İhtiyacımız olan şey, geçici bir duygu ortaklığı kurmak değil; adaleti duyguların değişkenliğinden kurtarıp sarsılmaz bir etik duruşa dönüştürmektir.