İstanbul’u düşünmek onun hakkında yazmak sadece bir şehri değil büsbütün bir toplumu gözetmek demektir. Bizim halâ ekonomik, kültürel ve sosyal ‘göremiz’ bu şehirdir. Dünyadaki temsil gücümüz olduğu gibi iyi kötü varlığımızın cepheleri varlığında belirginleşir. Geçmişte yaşadığı büyük deprem ve yangınların sinesinde açtığı geri dönülmez yaraları hatırda tutmakla beraber başına gelen son felaketlerin bir asırlık süreci var. Özellikle son yetmiş yıldır her bakımdan parçalanıyor Dersaadet, İstanbul, Konstantinapolis…Hangi ismi yakıştırırsak yakıştıralım hepsinin üstünde bir civanlık taşıdığı için de başına gelenlerle mücadele etmesini bildiğini teslim edelim. Ne var ki şimdiki manzara geri dönülemeyecek, yıkılıp yenilenemeyecek karaktere gittikçe bürünüyor. Tarihi yarımadadan tutun Trakya ve Kocaeli’ye uzanan batı-doğu ekseninde ‘kentsel dönüşüm’ dedikleri bir fecaatin pençesinde kıvranıyor. İstanbul bu kez ev üzerinden sonsuza dek yıkılıyor. Un ufak ediliyor.
1950 sonrasında hızlanan iç göç gecekondu ve apartman gibi iki çelişik kavramı yaratmakla kalmadı, konak, köşk, ev, malikane, fakirhane her neyse onu eritip maddi bir hacime kilitledi. Ne apartman ne de apartman dairesi tarihsel tecrübemize ve kültürel önceliklerimize uygun değildi. Şehir binalarla yükseltilirken yıkılmıştı aslında. Bir şehir ve yaşama idealine değil güncelin çıkmazına bağlanıyordu yapılar. Şimdilerde sözü eğip bükmeden doğrudan söylemek gerekirse ‘kentsel dönüşüm’ muhtemel depreme dayanamayacak binaların yeniden inşasının ötesine gidiyor. Mevcut yönelim yine bir İstanbul fikrine dayanmadığı gibi bir dizi hukuk, idare ve para çıkmazları taşıyor. Binasını kendi imkanlarıyla yenileme imkanı bulamayan yüzbinlerce insan alttan alta kadim bir şehrin parçalanmasının aracı yapılıyor.
Farz edin ki yüz metrekare bir eviniz var. Vaktiyle tasarruf ve fedakarlık ederek güç bela edindiniz. Yıllarca da yaşadınız. 1999 büyük depremi ve sonrasındakileri de tecrübe etti binanız. Görünür bir sorunu yok. Fakat gelecek güçlü bir depreme dayanıp dayanamayacağı belli değil. Dayanıklılık testi yaptırtsanız bir dert, geri dursanız başka dert. Çok katlı bir bina değil üstelik sizinkisi. En fazla altı kat var. Komşularınızla müzakere ettiniz. Onlar da yenilemekten yana. Ne yapacaksınız? Tanıdık, güvenilir bir müteahhite gideceksiniz. Onu da buldunuz. Müteahhit sizden önce binayla ilgilenmiş zaten. Zemin yapısından tutun arsa büyüklüğüne kadar her şeyi biliyor. Bir teklif sunmasını istiyorsunuz. Zaman istiyor. Veriyorsunuz.
Sonra arıyorlar sizi firmadan. Yaklaşık 2,5 yıl sürecek bir takvimden söz ediyorlar. Noter süreci, taşınma, yıkım, gerekli zemin etüdleri, inşaat vs. En az 1,5 yıl kiracı olmak demek bu. Her yerde fiyatlar ateş pahası. Başka yol yok. Karşınıza 80-100 bin dolar arası bir meblağ çıkıyor siz yaptırırsanız ödemeniz gereken. Herkes kendisini yokluyor. Kolay para değil. Devletten hibe ve kredi alsanız çare değil. Varsa biraz daha birikiminiz, satacak araba veya arsanız göze alabilirsiniz. Yoksa ne yapacaksınız? İki, daha doğrusu tek yol beliriyor önünüzde. Müteahhitler hemen hepsi şu söylemi geliştiriyorlar. Biz para karşılığında iş yapmak istemiyoruz. Bugün verdiğimiz fiyatlar bir yıl sonra geçersiz oluyor. Bu kez hak sahipleriyle karşı karşıya kalıyoruz. Eğer hakkınızın en az yüzde otuz beşini bize devrederseniz çözüm kolay. Biz de kendimize iki artı bir, bir artı bir evler yapabilelim. Onları satmak daha kolay üstelik daha kârlı. Gitti mi evinizin yüzde otuz beşi!
Binanızda altı hak sahibi var ya! Üç aile para vermeden evinin küçülmesine razı. İki kişiler ya da zaten evlerini kiraya vermişler. Fakat siz orada yaşamak istiyorsunuz. Zaten ucu ucuna yetiyor eviniz. Hakkınızı satsanız onunla bir yeni ev alamazsınız. Semtinizi seviyorsunuz. Şehrinize ait hissediyorsunuz kendinizi. Müteahhite söz konusu olanın bir bina değil ev ve yaşam biçimi olduğunu bu haliyle İstanbul’un parçalandığını söylüyorsunuz. Haklısınız diyor. Tokyo’da da dünyanın başka metropollerinde de evler küçük. İyi ama diyecek oluyorsunuz, hani burasının yedi bin yıllık geçmişi vardı. Renginden kullanılan malzemeye, balkonundan dış görünüşüne değin semti ve şehri gözeten ona ‘görelik’ ideali taşıyan bir yol bulunamaz mı?
Müteahhitler hesap insanları. Kültür onlara bırakıldığında İstanbul inşaatlarının geçmişine bakmanız gerekiyor. Her semtte dönüştürülecek çok bina olduğu için de belediyeler bunalmış durumda. Dosya dosya üstünde bekliyor. Sorumluluk almak kadar süreç yönetmek kolay değil. En azından İstanbul için bir dönüşüm bakanlığı kurmak gerekiyor. Özünde İstanbul vizyonu olan, kültürel ve sosyal içerikler yanında işin maddi ve hukuk tarafını çözecek yöntemler geliştiren bilgi, ufuk ve güç gerekiyor. Öteki türlü gelecek elli yılda İstanbul insanların yaşadıkları değil sığındıkları bir artı bir parçalanmış evciklere evrilecek. İstanbul bir vazo gibi kırıldıktan sonra toplanıp hayat bulamayacak. İstanbul mevcut binalarıyla kendisini geleceğe taşıyamaz çok doğru ama ilkin buraya hangi sebeple gelindi onu anlamak gerekiyor. Öteki türlü gidilecek yerin geçmişteki görüntünün kabusundan farkı kalmayacak.
