Yazılarımda zaman zaman dinî kaynaklardan, efsanelerden ve eski çağ filozoflarının görüşlerinden yararlanıyor; bunları günümüz olaylarıyla ilişkilendirerek yorumlamaya çalışıyorum.
Bazı okuyucular ise yüzlerce, hatta binlerce yıl önce kaleme alınmış metinlerin günümüz dünyasını açıklayamayacağını, bugünün sorunlarına da olumlu bir katkı sunamayacağını ileri sürerek bu yaklaşıma itiraz ediyor.
Bu itirazların hem haklı hem de eksik kalan yönleri var.
Kültürümüzde geçmişe ilişkin farklı bakış açılarını yansıtan çok sayıda söz bulunur. Şeyh Edebali'ye, zaman zaman da Atatürk'e atfedilen "Geçmişini bilmeyen geleceğini de bilemez." sözü bunlardan biridir. Buna karşılık "Eskiye rağbet olsaydı bitpazarına nur yağardı." veya "Tüccar züğürtleyince eski defterleri karıştırır." sözleri ise geçmişe mesafeli yaklaşımı ifade eder.
Peki, gerçekten eski metinler bugünün insanına söyleyecek sözünü tüketmiş midir?
İtirazların haklı olduğu noktalar
İlk haklılık alanı tarihsel bağlam farkıdır.
Eski toplumların ekonomik yapıları, teknoloji düzeyi, hukuk anlayışı ve sosyal ilişkileri bugünkünden oldukça farklıydı. Bu sebeple o dönemin şartlarında üretilmiş çözümleri bugüne aynen taşımak doğru değildir. Yapay zekâ, dijital varlıklar, e-ticaret, küreselleşme veya dijital mahremiyet gibi konularda binlerce yıl önce yazılmış metinlerden teknik çözümler bekleyemeyiz.
İkinci haklılık alanı ise bilginin değişmesidir.
Tıp, fizik ve mühendislik gibi alanlarda bilgi sürekli gelişir. Bugün Aristoteles'in fizik anlayışını değil, çağdaş bilimin ortaya koyduğu verileri esas alırız. Halk arasında atasözü olarak kullanılan "Zaman sana uymazsa sen zamana uy" sözü de bu gerçeği hatırlatır.
İtirazların eksik kaldığı noktalar
Bununla birlikte, bazı itirazlar iki önemli noktayı gözden kaçırmaktadır.
İlki, bazı eleştirilerin eski metinlere değil, dinî referanslara yönelmiş olmasıdır. Kimi insanlar, din ile ilintili referanslara kategorik olarak karşı çıkarlar. Kimileri de dinle doğrudan ilgili olmayan konularda dinî kaynaklardan hareket edilmesini metodolojik olarak doğru bulmayabilirler.
Böyle durumlarda itirazın sebebi çoğu zaman metnin eski olması değil, dinî bir kaynaktan gelmesidir. Nitekim aynı düşünce Konfüçyüs veya Marcus Aurelius'tan aktarıldığında kabul görebilirken, Kur'an veya hadis referansıyla dile getirildiğinde daha fazla itirazla karşılaşabilmektedir.
İkinci nokta ise "eskiyse değersizdir" varsayımıdır.
Oysa mantık açısından bu yaklaşım sağlıklı değildir. Bir düşüncenin yeni olması onu otomatik olarak doğru yapmadığı gibi, eski olması da onu yanlış yapmaz. Bir fikrin değeri; yaşına göre değil, delillerine, tutarlılığına ve açıklama gücüne göre değerlendirilir.
Yaklaşık 2300 yıllık Öklid geometrisi hâlâ matematiğin temelini oluşturur. Hipokrat Yemini'nin etik ilkeleri bugün de tıp dünyasında önemini korumaktadır. Konfüçyüs'ün yöneticilik anlayışı ve Marcus Aurelius'un insan tabiatına ilişkin gözlemleri ise liderlik ve psikoloji alanında hâlâ tartışılmaktadır.
Demek ki zaman, tek başına bir düşüncenin geçerliliğini belirleyen ölçüt değildir.
Bilgi ne zaman eskir?
Eskimek takvimle değil, bilgi türüyle ilgilidir.
Örneğin; bir cep telefonu incelemesi için üç yıl önceki kaynak bile eski sayılabilir. Çünkü teknoloji çok hızlı değişir.
Fakat; adalet, dürüstlük, güven, güç, kibir, açgözlülük, cesaret, dayanışma gibi insan doğasına ilişkin konular binlerce yıldır büyük ölçüde aynıdır.
Teknoloji hızla eskir, insan tabiatı çok daha yavaş değişir.
Bu sebeple teknoloji alanında 10 yıl eski olan bilgi işe yaramayabilir.
Ama insan davranışına ilişkin 2500 yıllık bir gözlem bugün hâlâ geçerli olabilir.
Eski metinlerden nasıl faydalanmalıyız
Dini metinler, inançla ilgili olduğu için, en hassas olan kaynaklardır. İnanan bir insan için kutsal metinler hiçbir zaman eskimez. Eskiyen bizim metinleri anlayış şeklimizdir. Dolayısıyla bizler zamanın getirdiği değişimlere ve yeni bilgilere göre anlayışımızı gözden geçiririz.
Farklı inanç veya dünya görüşüne sahip kişilerin de bu yaklaşımın inananlar açısından taşıdığı anlamı ve önemi dikkate alması, daha sağlıklı bir tartışma zemini oluşturacaktır.
Din dışındaki eski metinlerden yararlanırken ise üç ilke önemlidir:
- Metni slogan olarak değil analiz ederek okumak,
- Olaylardan çok, onların ortaya koyduğu ilkelere odaklanmak,
- Tarihî anlatıları günümüzün bilgi ve verileriyle birlikte değerlendirmek.
…
Sonuç olarak, eski kaynakların değeri yaşlarıyla değil, bize hâlâ açıklayıcı bir ilke sunup sunmadıklarıyla ilişkilidir.
Geçen hafta konu edindiğim Nuh kıssaları yazısında bunu yapmaya, Nuh kıssalarının bugün de geçerli olan yönetsel ilkelerini anlatmaya çalıştım.
Bilim ve teknoloji alanında bilgi hızla eskir; buna karşılık insanın karar verme biçimi, güçle ilişkisi, adalet arayışı, korkuları, umutları ve ahlaki ikilemleri çok daha yavaş değişir. Bu yüzden binlerce yıllık metinler, bugünün teknik problemlerine doğrudan çözüm üretmeseler bile, bu problemleri anlamamıza yardımcı olacak düşünme çerçeveleri sunabilir.
Asıl ölçüt, kaynağın eski ya da yeni olması değil; ondan çıkarılan yorumun tutarlı, gerekçeli ve günümüz gerçekliğiyle sağlıklı biçimde ilişkilendirilmiş olmasıdır. Bu sebeple "eski olduğu için değersiz" demek de "eski olduğu için mutlak doğrudur" demek de aynı ölçüde indirgemeci yaklaşımlardır. En verimli yol, geçmişin birikimini bugünün bilgi ve deneyimiyle birlikte değerlendirmektir.
